Van Moskou naar Londen in Peking

Even buiten Peking is de wereld gebouwd. Nou wordt tegenwoordig zo'n beetje alles wat wij in het welvarende Westen verbruiken en consumeren in China geproduceerd. Dus zo raar is het niet wat er hier wordt beweerd. Waarom zou er even buiten Peking geen fabriek kunnen staan waar de wereld is gebouwd, waar ze reserveonderdelen bewaren voor uitgedoofde vulkanen, nieuwe eeuwenoude bomen maken voor gekapte regenwouden en een paradijs hebben klaar staan voor het geval Adam en Eva er nog eens over denken om terug te keren?

Filming of "World" by Jia Zhangke in Beijing, China. Thursday, January 1, 2004. Pix by Ricky Wong

De wereld die aan de rand van Peking is opgetrokken heeft het minstens even hoog in de bol. De Wereld noemt zij zich. Met hoofdletters. Alsof we zouden kunnen denken dat er nog een andere is. En je moet entree betalen om naar binnen te mogen. Want alles is handel. Het is dan ook een pretpark van een wonderlijk soort. Je kunt er de wereld zien zonder Peking te verlaten, zoals de reclameslogan luidt. Want de wereld is er nagebouwd. Van de piramides van Gizeh tot het Vrijheidsbeeld, van het Rode Plein in Moskou tot de Taj Mahal. Op schaal, dat wel natuurlijk. Maar dan wel flink wat groter dan Madurodam. De Eiffeltoren heeft toch al snel het formaat van drie acrobaten op elkaars schouders. De Twin Towers staan er nog. En als je van Rome naar Londen wilt, kun je het beste een stukje de monorail pakken die door het hele park loopt. Dan heb je tenminste ook de illusie dat je echt reist.

Als dit World Park niet werkelijk zou bestaan, daar in de schaduw van de Chinese hoofdstad, dan zou de Chinese regisseur Jia Zhang-Ke het best hebben kunnen bedenken voor zijn vierde speelfilm, die hij simpelweg The World (Shije) noemde). Maar de wereld in The World is er een van ironische spiegelbeelden vol schijn en wezen en eindeloze verdubbelingen. De in 1970 in de Noord-Chinese provincie Shangxi geboren Jia is een van de grootste talenten van zijn land. Met zijn zuivere, observerende blik op hoe groepen jonge mensen in de schaduw van de wereldgeschiedenis leven heeft hij zich bewezen als een van de meest briljante en toonaangevende filmmakers van dit moment. In Platform uit 2000 volgde hij bijvoorbeeld een reizend jeugdtheatergezelschap door een China waar zich ondertussen een culturele revolutie na de Culturele Revolutie voltrok en langzamerhand een op het Westen georiënteerde popcultuur ontstond.

In The World maken zijn hoofdpersonen deel uit van een bont gezelschap entertainers die in het World Park nu eens voor Japanse geisha en dan weer voor Indiase tempeldanser spelen. Net als in al zijn films benut Jia de exotische, theatrale, maar wezenlijk ontheemde setting om juist de meest alledaagse dingen te laten zien. Hoe leven deze mensen? Hoe leven deze mensen in een futuristische fake-wereld, terwijl buiten de muren van hun wereld de Chinese maatschappij zo rap verandert dat zij haar dag na dag minder herkennen?

Ze hebben allemaal dromen. Dromen van werk, liefde, geld en een betere wereld. Net als hun generatiegenoten van overal ter wereld. De meeste van de personages komen uit Jia's geboorteplaats Fenyang. Op weg naar Peking dachten zij daar al direct die droomwereld te vinden. Maar wat zij kregen was een schijnwereld, vol gesublimeerde emoties in zang, dans en de virtual reality van sms-berichten en computeranimaties. Met name die laatste twee zijn nieuw in het filmische idioom van Jia, Met kleurrijke flashanimaties doorbreekt hij zijn groots gekadreerde realistische stijl. En voegt zo nog meer schijn aan de wereld toe.

Niets is wat het lijkt, laat Jia in het ene na het andere imponerende widescreenshot zien. En terwijl de fantasie een heilzame ontsnapping is, blijkt de werkelijkheid het ware toevluchtsoord. Daar ontdekken zijn hoofdpersonen uiteindelijk hoe groot of klein hun hoop op een andere wereld kan zijn. Dat zijn aangrijpende, bescheiden, menselijke geschiedenissen, tegen een fenomenale achtergrond, die het globalisme bekritiseert dat van de hele wereld een handzaam lunapark wil maken.

En dan nog zijn de films van Jia Zhang-ke nooit alleen maar films met verhalen of beweringen, hoe geëngageerd ook in zijn eerste door de Chinese censor goedgekeurde productie. Zijn films vertellen zich in de bleekblauwe weidsheid van de ruimte die hij vindt in zijn shots van een claustrofobisch park. Of in de absurditeit van al die kleurrijke culturele transformaties die zijn karakters op de vierkante meter van hun kleedkamer ondergaan.

Zijn ware genie is dat hij onze ogen prikkelt en zo hoofd en hart beroert.

The World (Shije). Regie: Jia Zhang-Ke. Met: Zhao Tao, Chen Taisheng, Jing Jue, Jiang Zhong-Wei. In: Rialto, Amsterdam; Filmhuis Den Haag; 't Hoogt, Utrecht; Plaza Futura, Eindhoven; LUX, Nijmegen.

    • Dana Linssen