Gasimport Kiev blijft in een schemerzone

Het gascontract van Rusland en Oekraïne is volgens Kiev een briljante prestatie. Waarnemers kijken heel anders tegen de transactie aan: ze is schimmig en dubieus.

De Russen namen Oekraïne vorige week listig bij de neus. Oekraïne doorzag Moskous blufpoker, hield ferm stand en stemde in met een gunstig contract dat Russisch gezichtsverlies voorkwam.

Wie won de gasoorlog tussen Rusland en Oekraïne? Moskou, zo stelt het Oekraïense parlement dat gisteren het kabinet naar huis stuurde. Alsof het gasverslaafde Oekraïne midden in de winter zijn Moskouse dealer op de knieën kan dwingen, riposteerden regeringsgetrouwen. Rusland ondergroef in Europa zijn reputatie van betrouwbaar gasleverancier, maar Oekraïne betaalt nu 95 dollar voor duizend kubieke meter gas, hoewel het een bindend contract had dat tot 2009 gasimport voor de helft van dat bedrag garandeerde.

Is de gasdeal een redelijk compromis, of zelfs een “briljante prestatie'? De veelgeplaagde Oekraïense president Joesjtsjenko verklaarde vandaag na een gesprek met zijn ambtgenoot Poetin dat Rusland en Oekraïne nu handel drijven op basis van principes die “begrijpelijk, transparant en helder zijn'. Dit hoewel commentatoren de gasdeal unaniem veroordelen als onbegrijpelijk, ondoorzichtig en duister. En dat vooral wegens de prominente rol van de enige onomstreden winnaar in de gasoorlog: RosUkrEnergo.

RosUkrEnergo groeit dit jaar uit tot een der grootste gashandelaars van Europa. Het bedrijf dekt nu de volledige gasimport van Oekraïne door 56 miljard kubieke meter gas (mkb) uit Turkmenistan, Kazachstan en Oezbekistan te importeren voor 50 tot 65 dollar per duizend kubieke meter. Ze mengt dat met 17 miljard kubieke meter Russisch gas voor de prijs van 230 dollar, maar dat wordt grotendeels in Europa afgezet, waar RosUkrEnergo er ruim 3 miljard dollar mee kan verdienen. Na betaling van transitkosten resteert een miljardenwinst. Overigens gelden deze prijsafspraken slechts voor een half jaar.

Wat is RosUkrEnergo? Een in Zwitserland geregistreerde joint-venture van het Russische staatsenergieconcern Gazprom en “een groep investeerders die liever onbekend blijft“, laat hun zaakwaarnemer weten. Wie ze zijn, is voer voor speculatie. Genoemd worden een Oekraïense gangsterbaas, hoge Kremlinfunctionarissen en Oekraïense topbestuurders.

Daarmee blijft alles bij het oude, want de Oekraïense gasimport bevindt zich al jaren in een schemerzone waarin mysterieuze tussenhandelaars opstaan, honderden miljoenen opstrijken en spoorloos verdwijnen. Turkmenistan is in zijn gasexport gebonden aan het Russische pijpleidingennet van Gazprom. Oekraïne draait al jaren op Turkmeens gas, wat Gazprom goed uitkomt omdat het zo zijn eigen gas kan afzetten op de lucratieve Europese markt. Het geld dat Gazprom kan verdienen als bemiddelaar tussen Centraal-Azië en Oekraïne staat het genadig af aan offshore firma's.

Tussen 1999 tot 2002 was dat Itera, een in Florida geregistreerd bedrijf waarachter zich het oude management van Gazprom verschool. Dat onttrok toen jaarlijks zo'n drie miljard dollar winst aan het eigen bedrijf. Toen het Kremlin in 2001 bij Gazprom de macht overnam was de eerste missie van de nieuwe directeur het verloren kapitaal en de afgeroomde winsten terug te halen.

Wat betreft de Oekraïense gashandel kwam daar niets van terecht: Itera maakte plaats voor een nog dubieuzer tussenbedrijf, Eural Trans Gas. Die firma werd in december 2002 geregistreerd in Roemenië door een tweederangs actrice, een armlastige verpleegster en een computerexpert. Het startkapitaal was 12.000 dollar, wat Gazprom er niet van weerhield het bedrijf direct 300 miljoen dollar te lenen.

De naam van de vierde oprichter van het bedrijf viel op: een Israëlische jurist die in verband wordt gebracht met de Oekraïense gangsterbaas Seimon Mogilevitsj. Hij wordt door de FBI gezocht wegens een aandelenzwendel van 150 miljoen dollar en is beticht van elke denkbare smokkelhandel. Volgens investeringsmaatschappij Hermitage Capital roomde Eural Trans Gas in 2004 767 miljoen dollar winst af in de gascarrousel tussen Turkmenistan, Rusland, Oekraïne en Europa.

Toen Eural Trans Gas al te zeer in opspraak kwam, dook in 2004 een nieuw vehikel op: RosUkrEnergo. De helft van dit bedrijf is van Gazprom zodat een deel van de winst nu in elk geval in zijn boeken belandt. Waar de rest blijft is duister, maar de krant Kommersant signaleerde gangsterbaas Mogilevitsj op 4 januari in Moskou toen daar de nieuwe gasdeal werd beklonken.

Afgelopen zomer begon de “oranje' Oekraïense premier Timosjenko, die zelf in de jaren negentig schatrijk werd met een gasimportfirma, een onderzoek naar de banden tussen RosUkrEnergo en de georganiseerde misdaad. Met haar val in september verdween het onderzoek in de lade.

Als Gazprom of het Oekraïense Naftogas wordt gevraagd waarom ze hun winsten laten afromen door een tussenhandelaar, wijzen ze met de beschuldigende vinger op elkaar. Mogelijk terecht; topbestuurders in beide landen lijken alle belang te hebben bij het succes van de cashkoe RosUkrEnergo.

    • Coen van Zwol