Intimiteit genadeloos gefilmd

“Ik ben nog jong. Ik leef maar één keer“, zegt Cuma, ter verklaring van het feit dat hij al zijn geld uitgeeft aan peperdure merkkleding. De camera zoomt in op zijn gezicht, op zijn donkere ogen. Het beeld en de woorden zijn van een grote melancholie.

Still uit de video “Economic Primate' (2005) van Julika Rudelius

Oppervlakkig bezien is het werk van Julika Rudelius (Keulen, 1968) een vorm van sociologie. Zij doet onderzoek naar gedragscodes binnen maatschappelijke groepen, aan de hand van thema's als geld, seks, huidskleur en merkkleding. Rudelius wil weten, zegt zij, hoe vooroordelen haar eigen gedrag en dat van anderen bepalen.

Haar videowerken stijgen echter ver boven deze sociologische thematiek uit. Dit komt door de grote onbevangenheid en openheid waarmee Rudelius de mensen tegemoet treedt, en door het precieze camera- en montagewerk. Zij weet iets zichtbaar te maken van een diepere werkelijkheid, die niet direct af te leiden is van uiterlijke verschijningsvormen.

De vijf videowerken in De Hallen in Haarlem hebben qua opzet veel met elkaar gemeen. Zakenlieden houden in een kantoor monologen over geld en maatschappij. Allochtone jongeren praten in de trein over hun seksuele ervaringen en proberen elkaar te overtreffen in het uitdrukken van hun verachting voor de meisjes waarmee ze het hebben gedaan. Andere, overwegend Marokkaanse, jongeren showen in een hotelkamer hun dure kledingstukken. Vrouwen leggen voor de camera uit hoe ze graag klaarkomen. Het zijn steeds intieme handelingen en gesprekken gefilmd in een anonieme omgeving. De intimiteit wordt versterkt doordat de camera de geportretteerden dicht op de huid zit en genadeloos lichaamstaal en gezichtsuitdrukkingen registreert. Een meisje vertelt, zittend op een stoel aan een tafel, hoe ze vrijt met haar vriend. Ze heeft daarbij haar broekje uitgetrokken; de camera loert ongegeneerd onder de tafel.

Er zijn ook verschillen. Train wekt de illusie dat de jongens stiekem afgeluisterd en gefilmd worden door een spleet in de treinbank. Waarschijnlijk wilden de jongens ook niet herkenbaar op de film. Maar de illusie werkt niet, je voelt dat de jongens acteren. Train is daarom van de vijf het minst geslaagde werk. In Your blood is as Red as Mine worden zwarte mensen in hun eigen huiselijke omgeving geïnterviewd over hun huidskleur. De wisselende locaties en ambiances leiden de aandacht af. In zijn vorm mist dit werk de strakheid en overtuigingskracht.

De beelden van Tagged en Economic Primate worden tegelijkertijd op meer schermen geprojecteerd. De andere video's worden op een enkele monitor getoond. Hier komt Rudelius' grote talent voor montage optimaal tot zijn recht. De geïnterviewden wisselen elkaar af. Eén is steeds aan het woord, terwijl een tweede op het andere scherm voor zich uitkijkt, nadenkt. Soms is een scherm een poosje zwart. In Tagged, getoond op drie schermen, verkleden jongens zich voor een spiegel, ze vouwen hun kleren op. Er ontstaat een ritme, de afwisseling van jongens wordt een reidans. Wanneer ze merken en prijzen van hun kleding noemen, verdicht het geluid zich tot een soort Gregoriaanse zang: Armani, 170 euro, Versace, 300 euro, Prada, 220 euro. Merkkleding is religie. “Je laat zien: je bent iemand. Ik wil erbij horen. Die jas kost 500 euro. ... Ik wil altijd respect.“ Dit werk is ondragelijk weemoedig.

In Economic Primate geven ijdele mannen in pak zich volledig bloot, zowel door wat ze zeggen als door hun gebaren en bewegingen. Ze poseren, voeten op het bureau, ze leunen met de handen in de zakken tegen het raam en kijken naar buiten. Ze zijn een succes, ze verheffen zich boven het domme volk. Herman werkte ooit in de sociale advocatuur maar hield dat snel voor gezien. “Die sukkels met hun plastic tasjes vol problemen komen dan binnen en doen hun broek omlaag en kakken je hele bureau onder.“ En toch is ook hier die dromerigheid, peinzende stilte. Rudelius geeft de mensen die zij filmt zonder enig voorbehoud de ruimte te zijn wie ze willen zijn. Zij verleent hun monumentaliteit, heroïek. Ze worden tot iconen van onze tijd.

Julika Rudelius: vijf videowerken, 2001-2005. In De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem. T/m 26 februari. Di - za 11-17 uur, zo 12-17 uur. Inl. www.dehallen.com, 023-511 5775

    • Janneke Wesseling