Toeristische wereldreis met videokunst

De Britse popgroep Franz Ferdinand zong het al: “It is always better on holiday“. Vakantie - mensen kijken er soms het hele jaar naar uit. Reislust en de drang om te migreren is van alle tijden, soms ingegeven door economische en maatschappelijke belangen, soms door de zucht naar kennis en avontuur. Toeristen trekken de wereld over, met als droom als eerste aan te komen op plaatsen waar nog nooit een westerling was. Of juist op zoek naar de clichés van vakantiefoto's: een groepje toeristen op, voor of naast de Eiffeltoren.

De tentoonstelling Global Tour in W139 neemt je de wereld over aan de hand van een twintigtal internationale, vaak jonge kunstenaars onder wie Meschac Gaba, Candice Breitz, Oliver Ressler en Hong Hao. Global Tour hamert niet expliciet op politieke misstanden in verre vakantieoorden, of op het feit dat toerisme ecologie en economie kan verstoren. De tentoonstelling biedt een gelaagde visie op reizen, en laat ruimte voor associaties die bij het reizen horen, zoals ontheemding, of niet begrijpen wat je om je heen ziet gebeuren.

Breitz laat in de video Aiwa to Zen (2003) zien hoe een buitenstaander vol onbegrip een taal aan kan horen, af en toe een herkenbaar woord oppikkend, maar de gehele context missend. Als in een experimenteel theaterstuk praten twee mannen in pak met elkaar. Een meisje in konijnenpak dartelt rond en een vrouw in kimono spreekt geëmotioneerd met een oudere heer. Als je goed luistert, hoor je de woorden. Ze blijken bekender dan je zou denken. Ze zeggen: Sashimi, Aiwa, kimono, harakiri. Het zijn Japanse woorden, eigennamen, merknamen die bekend zijn in het westen. Je ontdekt opeens bekende elementen, die uiteindelijk als gesprek geen enkele zinnige betekenis hebben.

Sterke kant van de expositie is, dat het niet alleen gaat om de westerse blik op verre oorden. De Thaise kunstenaar Manit Shriwanichpoom geeft met de fotoreeks Pink Man in Paradise uit 2003 een reactie op het toerisme na de bomaanslag op Bali in datzelfde jaar. Met een winkelkarretje in de hand bezoekt de Pink Man de landschappen en locaties die geld in het laatje brachten, maar waar nu geen toerist meer te bekennen is. Als enige staat hij op een klip, uitkijkend over zee. Roze en weldoorvoed is de man een enigszins misplaatst toonbeeld van consumentisme in een door terrorisme ontwrichte maatschappij, op zoek naar het verloren paradijs.

Global Tour, bedacht door de in 2004 overleden Franse curator Amiel Grumberg, indertijd woonachtig in Amsterdam, werd opgezet in samenwerking met kunstenaarsinstelling W139 en is in de opzet verbonden aan Amsterdam. Die stad lijdt volgens de samenstellers aan “verpretparkisering', net zoals natuurparken en gebieden over de hele wereld aan Disneyficatie ten onder gaan, betoogt Anita Pleumarom, een van de auteurs in de catalogus.

Het project van Alfonso Barraya illustreert dat uitgangspunt perfect. Op een plattegrond van Amsterdam bedeelde Barraya de Jordaan een eigen Guggenheim Museum toe, een concept dat al in diverse steden over de wereld is uitgevoerd. Verder heeft hij in het IJ niet alleen het Statue of Liberty ingetekend, maar tref je er ook de Spiral Jetty van kunstenaar Robert Smithson aan, en de Amsterdamse Muur, een parodie op de Berlijnse. Het is een duidelijk statement: de wereld verandert in een plaats waar toeristische trekpleisters inwisselbaar zijn.

De kunstwerken zijn stuk voor stuk op hun plaats binnen het concept van reizen, toerisme en migratie. Global Tour is een afwisselende tentoonstelling met een doordachte en afgewogen catalogus. Het verlangen naar reizen en avontuur wordt ontleed, maar er is ook ruimte voor een meer sociologische blik op globalisatie en toerisme als sociologisch en artistiek studieobject.

Veel van de kunstwerken roepen een gevoel van herkenning op, maar laten je ook stilstaan bij zaken die vanzelfsprekend lijken, zoals de roem van de Eiffeltoren. Een replica van het negentiende-eeuwse bouwsel in een verlaten weiland (video van Mircea Cantor) maakt duidelijk hoe een toeristische highlight zijn publiek nodig heeft om zijn bestaansrecht te bestendigen. Global Tour is een ode aan de reisdrang met een kritische noot, een aanpak die bijzonder goed werkt.

Tentoonstelling: Global Tour, Art, Travel & Beyond t/m 22 jan in W139, Oosterdokskade 5-V, Amsterdam. Open di-zo, 13-18u. inl. 020 622 94 34, www.w139.nl catalogus 25. full-colour, 174 p.

    • Machteld Leij