Ode aan 's werelds eerste e-fotomuseum

“In de vergetelheid zoeken we de schoonheid.' Het e-museum in de Kroatische hoofdstad Zagreb verzamelt foto's van oude liefdes, gevonden op stoffige zolders.

Vooral de bruidjes staan er op de foto's eenzaam en verloren bij. Waarom belandden ze op een rommelmarkt aan de rand van de Kroatische hoofdstad Zagreb? Door wie werden ze weggegooid? Bedrogen echtgenoten? Verbitterde schoonmoeders?

De foto's zijn te zien in het onlangs op internet geopende archief Skarabej, 's werelds eerste elektronische fotomuseum, dat tienduizenden foto's beheert. De geportretteerden zijn zonder uitzondering onbekenden. “We willen een ode brengen aan de anonymus“, zegt Tamara Razov, initiatiefneemster van het museum in Zagreb.

Tijdens hun wekelijkse bezoek aan de rommelmarkt kregen Razov en haar man Anton Petrovic herfst vorig jaar van een verkoper een doos met oude, vergeelde familiefoto's aangeboden. Ze lieten de doos staan - het echtpaar voelde zich in verlegenheid gebracht. De foto's van volslagen onbekenden mee naar huis nemen grensde immers aan “een pervers soort voyeurisme“ waar ze zich ongemakkelijk bij voelden.

“Maar in de dagen die volgden bleven we aan die foto's denken“, zegt Razov. “Wie zíjn die mensen op die foto's? En we beseften dat wij zelf, zoals iedereen, ook zo eindigen: op een verkreukelde foto, achtergelaten op een zolder of rommelmarkt. We kwamen op het idee voor een website waarop we al die onbekenden een gezicht geven.“

Met foto's die het echtpaar zelf verzamelde werd in september 2005 een voorzichtige start gemaakt met het online fotoarchief www.skarabej.com.

Het bleek een doorslaand succes. De site heeft inmiddels duizenden bezoekers uit de hele wereld; de meesten maken gebruik van de mogelijkheid om zelf gevonden foto's, in gedigitaliseerde vorm, aan het archief toe te voegen. In een paar maanden tijd is Skarabej uitgegroeid tot een unieke verzameling die een staalkaart biedt van het dagelijkse leven zonder opsmuk. Een verzamelaar uit Venezuela zond foto's, gemaakt rond 1930, van een onbekende familie uit Caracas. Hij vond ze in de kelder van zijn pas betrokken huurhuis. Een vinder uit het Kroatische Slavonski Brod zond foto's van een onbekende soldaat die zijn best doet stoer in de lens te kijken, maar bij wie de angst voor wat komen gaat duidelijk zichtbaar is.

De museumoprichters komen zelf uit een door oorlog verscheurde regio, het voormalige Joegoslavië. Razov, geboren in Servië, en de Bosnische Petrovic zochten bij aanvang van de Joegoslavische oorlogen, begin jaren negentig, hun heil in het betrekkelijk veilige Zagreb waar ze elkaar tegen het lijf liepen. “We leven op afstand van waar we vandaan komen, waar we onze familie en vrienden hadden“, zegt Razov. “Wij zijn niet de enigen. Achter iedere geportretteerde anonymus in ons museum gaat een geschiedenis schuil waarnaar je alleen maar kunt raden. Maar wat de verzameling van alledaagse kiekjes duidelijk maakt is dat we allemaal kennelijk hetzelfde willen: er mooi opstaan met je bruidegom, baden met je geliefde in de branding, wandelen door het park. Niks spectaculairs, maar zeer waardevol.“

Sommige bezoekers stuitten per toeval op foto's van vergeten familieleden. Razov: “Het archief wordt ook gebruikt om op het spoor te komen van verloren liefdes.“

Op hun online archief rangschikt het echtpaar Razov en Petrovic alle binnenkomende foto's in verschillende categorieën: bruiloften, begrafenissen, portretten van eenlingen en duo's. Bij iedere foto wordt vermeld waar hij gevonden is en hoe vaak bezoekers van de website de link naar de foto hebben geopend.

De wazige foto van een gezelschap in een restaurant, begin jaren vijftig gemaakt in Frankfurt/Main, trok 1153 keer de aandacht. Op het eerste gezicht toont het beeld weinig bijzonders: vier mannen en vijf vrouwen rond een tafel vol lege bierglazen. Maar wie langer kijkt verliest zich in de details. Waarom kijkt die ene vrouw met zwaar brilmontuur zo sip? Is zij onlangs aan de dijk gezet? En wat is de betekenis van de zwoele blik die een van de mannen, gezeten naast zijn echtgenote, een vrouw aan de overkant van de tafel toewerpt?

“Iedereen herkent zich in die bevroren momenten die er ogenschijnlijk weinig toe doen,“ zegt Razov. “Het archief houdt de bezoeker een spiegel voor: al die anonymi deden op hun beurt hun best om er iets van te maken, met alle fouten op de koop toe.“

Het onverwachte succes van Skarabej is aanleiding voor het Institut Français in Zagreb om in april een grote tentoonstelling, Verloren Gezichten, met foto's uit het archief in te richten. Razov: “In het huidige straatbeeld, op billboards en in reclamefotografie overheerst de verheerlijking van het sterrendom. Maar in ons museum zoeken we naar de schoonheid in vergetelheid.“