Moord in beeld

Rembrandts Nachtwacht stelt een samenzwering voor - alleen al de sinistere titel van het schilderij wijst daarop. En luister vooral ook naar de soundtrack van het schilderij. Te midden van al het rumoer, het geblaf, het getrommel van de trommelaar, het gekletter van dertien pieken en de bulderstem van kapitein Frans Banning Cocq is het hardste geluid een musketschot. Je ziet de vlam van het schot achter het hoofd van de stralende, in geel gestoken figuur op de voorgrond, die de punt van zijn hellebaard draagt waar zijn pik zou moeten zitten; de schaduw van de hand van zijn metgezel graait naar zijn buik. Waar is die kogel gebleven? Dat moeten wij uitzoeken, en dan zullen wij uiteindelijk, na de nodige ingenieuze avonturen, zonneklaar inzien dat al dat drukke gedoe op Rembrandts Nachtwacht heibel gaat veroorzaken.

De Nachtwacht is waarschijnlijk het op twee na beroemdste schilderij van de westerse wereld, na de Mona Lisa van Leonardo (als dát geen subversief schilderij is!) en Michelangelo's Sixtijnse offerande (absoluut een heidens schilderwerk, betaald door een christelijke paus). Het is, binnen de traditie van de grote schilders die iedereen bij hun voornaam noemt, Rembrandts subversieve daad bij uitstek, zijn 'J'accuse'. Dit schilderij brengt een moord in beeld, en de moordenaars staan er allemaal haarscherp op. Wat een verrukkelijk idee dat Rembrandt betaald is, en goed betaald ook, om de waarheid aan het licht te brengen over dat stelletje nette Amsterdammers, die parttime burgerwacht, die soldaatje mochten spelen in Warhols mooiste fifteen minutes of fame van de Gouden Eeuw van Holland.

Er is een academische traditie die topschilderijen onderzoekt op verborgen betekenissen, die er in te vinden zouden zijn. Della Francesca's Geseling van Christus is door velen onderzocht, door niemand grondiger dan door Carlo Ginzburg. Veronese's Bruiloft in Kana is nauwlettend onderzocht als Bruiloft van Christus. Giorgione's Tempesta weigert, zoals zoveel geheimzinnige schilderijen van Giorgione, een bevredigende betekenis prijs te geven. Velázquez' Meniñas, die buitengewone, op de spiegel gefixeerde, in een denkbeeldige ruimte gechoreografeerde breinbreker, roept om betekenissen die minimaal de Spaanse monarchie ten val lijken te willen brengen. En dankzij Dan Browns Da Vinci Code verdiept iedereen zich nu natuurlijk opnieuw in de vrouwelijke Petrus / Maria Magdalena / bruid van Christus op Het Laatste Avondmaal van Da Vinci.

Wij zijn van plan een film te maken over Rembrandts gerechtelijk onderzoek in verf, zijn onderzoek naar de plaats van het misdrijf in de Breestraat [De Nachtwacht werd, naar men aanneemt, achter Rembrandts huis aan de Breestraat geschilderd - red.]. We gaan onze case history Nightwatching noemen. De fascinatie voor zo'n interpreterend onderzoek naar het geschilderde of getekende beeld gaat voor mij terug tot The Draughtsman's Contract uit 1982. Daar werd werkelijk een moord waargenomen door een stel tekeningen te bekijken op het moment dat ze gemaakt werden, hoewel de tekeningen in dat geval 'fictief' waren, en ontworpen om de plot te bevatten. Bij De Nachtwacht is het precies andersom. Verhaaltechnisch gezien is The Draughtsman's Contract als film wel vergeleken met Antonioni's Blow-up, waarin David Hemmings zich verdiept in de onduidelijke details van een foto die aanwijzingen omtrent een moord zou bevatten. Er is zelfs een nog extremere, sinisterder film, zij het van een geheel andere aard en strekking: de amateurfilm die Zapruder heeft gemaakt van de moord op Kennedy, waarin een landschap wordt gemarkeerd door inmiddels veelbetekenende emblemen als het grasheuveltje en het gebouw van het boekendepot. Sommigen zien daar op het beruchte genummerde filmbeeldje de flits van een vuurwapen - mogelijk vergelijkbaar met de musketvlam op De Nachtwacht - die zeker niet afkomstig was uit het geweer van Lee Harvey Oswald en die vraagt om een verklaring.

Wijsneuzige academici zullen een toeval krijgen van de plot van onze film, waarin Rembrandt een soort Sherlock Holmes wordt. Onbevooroordeelde academici zullen geamuseerd zijn en hopelijk ook geïntrigeerd. Want dit is nu eens een interpretatie die recht doet aan de waarnemingen en de geschiedenis en die slim en vernuftig en aangenaam ironisch is. Onze film is een haat-liefdegebaar, niet naar Rembrandt zelf, die dat waarschijnlijk beneden zijn waardigheid zou vinden, maar in de richting van de Rembrandt-hagiografie, van al diegenen die met een overdaad aan kritiekloze, ongekwalificeerde strooplikkersmetaforen te koop lopen met hun speciale relatie met de grote schilder. Rembrandt, dat weet ik zeker, zou om deze film hebben geglimlacht.

Peter Greenaway is filmregisseur. In mei 2006 gaat zijn film Nightwatching over De Nachtwacht in première.

Vertaling Jaap Engelsman