Is oude vrouw echt Rembrandts moeder?

In een vorig Rembrandtjaar, maar dan een waarin het sterfjaar van de kunstenaar werd herdacht, verscheen de roman Meester en minnaar van Theun de Vries (1969). Vanuit het perspectief van Rembrandts moeder gaat De Vries onder meer in op de sterke band tussen moeder en zoon, en beschrijft hij een atelierscène aldus: “Heel wat keren werd ik door mijn zoon of een van zijn leerlingen in de stoel gedrukt - “poseren!' - en zag ik mijzelf weer op papier afgebeeld“. De idee dat Rembrandt familieleden als model zou hebben gebruikt, gaat terug op oude opvattingen over zijn kunstenaarschap. Rembrandt zou een schilder geweest zijn die zijn onderwerpen dicht bij huis zocht, en biografische elementen, zoals de veronderstelde diepe genegenheid jegens zijn ouders, werden geprojecteerd op schilderijen van oude vrouwen en mannen.

Omgeving Rembrandt van Rijn: “Oude vrouw lezend in een boek' (1631)

In werken van Rembrandt en kunstenaars uit diens entourage komen nogal eens figuren voor die een opvallende onderlinge gelijkenis vertonen. Vooral een gerimpeld vrouwtje met een ingevallen mond en een haakneus duikt regelmatig op in werken als Rembrandts Musicerend gezelschap (1626) en een voorstelling van een vrouw die in een grote foliant leest (1631). Tijdgenoot Jan Lievens gebruikte soms hetzelfde model, en ook bij een Rembrandtleerling als Gerrit Dou is zij een vertrouwde verschijning. Een expositie in de Leidse Lakenhal zet al die werken op een rijtje, waardoor een fascinerende parade ontstaat van voorstellingen van het op zichzelf weinig aantrekkelijke besje.

Kleiner zijn reeksen van werken die traditioneel met Rembrandts vader en broer Adriaen in verband werden gebracht, en een groepje schilderijen waarin enthousiastelingen zijn zusje Lysbeth hebben herkend.

Het breekpunt in de visie op Rembrandt als familieman die in de tijd dat hij in Leiden zijn atelier in zijn ouderlijk huis had zijn verwanten als model gebruikte, ligt in de jaren rond 1900. Een grote Rembrandttentoonstelling in Amsterdam (1898), presenteerde schilderijen waarvoor zijn vrouw Saskia en zijn zoon Titus model zouden hebben gestaan, maar ook zijn moeder, zijn vader, zijn broer, diens vrouw en zelfs de keukenmeid. Maar al in 1901 zou de kunsthistoricus Wilhelm Martin in een boek over Gerard Dou sceptisch opmerken dat Rembrandts moeder “een oneindig geduld [moet] hebben gehad, om zoo dikwijls in allerlei houdingen te hebben kunnen poseren“. De twintigste-eeuwse kunstgeschiedenis heeft daarna de meeste voorstellingen van veronderstelde Leidse verwanten omgedoopt met neutralere titels.

Toch blijft er iets knagen, want al in een zeventiende-eeuwse inventaris wordt een prent vermeld die de moeder van de schilder zou voorstellen. De persoon in dat werk doet ontegenzeggelijk denken aan de oude vrouwen bij Rembrandt en schilders uit zijn omgeving. Van de meester zelf is een tekening bekend van een oude man, voorzien van het opschrift dat de naam van zijn vader vermeldt.

Het aardige van de expositie en de bijbehorende catalogus, is dat niet in de eerste plaats gepoogd is te achterhalen of de oude identificaties deugen. Werken van Rembrandt en zijn tijdgenoten zijn er van even groot belang als de latere receptie ervan.

In de essays in de catalogus wordt uitvoerig ingegaan op het ontstaan en de ontwikkeling, en uiteindelijk de deconfiture van “de mythe van Rembrandts moeder'. In zijn voorstellingen van ouden van dagen blijkt Rembrandt vooral op een inventieve manier aan te sluiten bij de traditionele iconografie van de ouderdom. Maar de mogelijkheid dat zijn moeder voor hem heeft geposeerd wordt toch weer iets waarschijnlijker in een stuk over kunstenaars die hùn familieleden uitbeeldden. Dat zou Rembrandt hoe dan ook op een eigenzinnige manier hebben gedaan, door zijn moeder nooit op een conventionele manier, in eigentijdse kleding te portretteren, maar altijd fantasievol af te beelden als type in een exotische, historische of religieuze context.

Tentoonstelling: Rembrandts moeder, mythe en werkelijkheid. Stedelijk Museum De Lakenhal, Leiden. T/m 19/3. Catalogus (uitg. Waanders): 240 blz., € 44,50. Inl.: 071-5165360 of www.lakenhal.nl