De koningin was niet knap maar wel slim en betoverend

Koningin Sheba bezocht Salomo in Jeruzalem, stelde hem talloze vragen en keerde bezwangerd terug, zo gaat het verhaal. Ruim 2.500 jaar later zijn miljoenen Ethiopiërs nog steeds in haar ban.

In het Oude Testament van de bijbel staat geschreven: Ze kwam naar Jeruzalem met een grote karavaan kamelen beladen met reukwerk, een grote hoeveelheid goud en edelstenen. Ze bracht Salomo een bezoek en legde hem alle vragen voor die ze had bedacht. En Salomo wist op al haar vragen een antwoord, er was er niet één waarop hij het antwoord schuldig moest blijven.

Koningin Sheba trok vanuit Noord-Ethiopië naar Israël met een karavaan van 797 kamelen. Vanaf de hoofdstad Axum strekte de invloed van het Ethiopische keizerrijk tot in het Midden-Oosten. Het rijk had een vloot, een eigen schrift en muntstukken en handelde met India, Griekenland, Egypte en Perzië. Ze stak vanaf de havenplaats Adulus, in het huidige Eritrea, de Rode Zee over. Ze bereikte Jemen, dat onder haar heerschappij stond, en daar werd haar stoet uitgebreid met nieuwe kamelen, beladen met presentjes voor koning Salomo.

In een hobbelig achterafsteegje van Axum maakt Berhane Meskel een nieuw schilderij van de legendarische koningin van Sheba. Ze was niet knap maar wel betoverend, vertelt hij. “Ze was geweldig slim, anders had ze de wijze koning Salomo in Jeruzalem niet bezocht.“ Salomo viel voor haar aantrekkingskracht. Ruim 2.500 jaar later zijn miljoenen Ethiopiërs nog steeds in haar ban.

Na de uitwisseling van geschenken keerde koning Sheba met haar gevolg vanuit Jeruzalem terug naar eigen land, vermeldt de bijbel. Gids Firdi Mekonen leidt de toeristen in Axum naar haar paleis, met eens vijfenvijftig kamers en drie verdiepingen. Hij neemt plaats op een verhoging en gaat langzaam praten. Waar het verhaal in de bijbel over Sheba eindigt, beginnen in Ethiopië de fabels. Vóór haar vertrek naar Axum zouden de twee vorsten in Jeruzalem een historische daad hebben verricht.

Op een avond liet Salomo haar voedsel met extra veel zout serveren, vertelt Firdi. Het was te laat geworden om naar haar eigen slaapverblijf te gaan en ze bleef overnachten in het paleis van Salomo.

De gids houdt zijn adem in en begint te fluisteren: “Sheba smeekte Salomo haar tot niets te dwingen. De koning van Israël ging hiermee akkoord, op voorwaarde dat zij beloofde niets waardevols van hem te nemen. In de nacht kreeg Sheba dorst en sloop naar het bed van Salomo waar een beker water stond. Toen ze wilde drinken greep Salomo haar hand en zei: Jij hebt je belofte verbroken, want wat is waardevoller dan water. Die nacht verwekte Salomo een kind bij Sheba.`` Gids Firdi stopt, de spanning valt te snijden, de geest van koningin Sheba waart rond in haar paleis.

Is er een waarheid over Sheba? De bijbel vertelt over koning Salomo, die vele buitenlandse vrouwen beminde. Hij had zevenhonderd hoofdvrouwen en driehonderd bijvrouwen. Gids Firdi vertelt niet het verhaal van de bijbel, maar van de Kebra Negast, een geschrift opgesteld in de veertiende eeuw in Axum, waarin de bijbelse geschiedenis van Sheba is herschreven.

In Axum, de hoofdstad van haar keizerrijk, trok ze op een olifant met een entourage van hofdames iedere dag van het paleis naar haar bad onderaan een rots. In het harde berglicht van Noord-Ethiopië toont Axum op het eerste gezicht weinig van de pracht en praal van toen. Kromgetrokken vrouwen met verschrompelde gezichten torsen plastic jerrycans uit het bad van Sheba, hun enige bron van drinkwater in het armzalige land. Maar de magie is niet verdwenen. “Het is een mysterie“, vertelt gids Firdi, “ieder jaar verdrinken hier twee mensen, we weten niet waarom. En zieken worden hier genezen, ik zag een oude invalide die weer kon lopen.“

Als botten van een ver verleden steken rond Axum obelisken uit de afgesleten grond, getuigen van verloren waarheden en ontspruitende fabels. Feiten en fictie versmelten. Noord-Ethiopië was de geboorteplaats van een dynastie van keizers en krijgsheren, het begin van drieduizend jaar rijkdom en repressie, een tot glorie gemaakte geschiedenis. Het groepje toeristen trekt verder, van grote obelisken naar gebroken tempels, van graven naar ondergrondse gangen.

Gids Firdi klopt in een onderaards gewelf onder een vergruisd paleis van een van Axums keizers op een dikke muur. “Er bestaan nog zoveel vragen over het verleden, we schatten dat slechts 5 procent van het benodigde archeologische werk in Axum is verricht.“ Er klinkt een hol geluid achter de muur. Misschien een schatkamer, misschien een tombe? De flikkering van de kaarsen werpt licht op Romeinse en Griekse kruisen aan de wand. Bij iedere ruïne wordt het mysterie voor de toerist groter. De keizer van dit paleis liet volgens de overlevering een 180 kilometer lange onderaardse tunnel graven, vertelt Firdi, maar de archeologen hebben daar nog geen bewijzen voor gevonden.

Het meest wonderbaarlijke zijn de obelisken, kolossale grafstenen, ieder gehouwen uit één stuk graniet. Niemand weet zeker hoe ze overeind kwamen. De schilder Berhane Meskel laat ze op zijn doeken vervoeren op de rug van een olifant en daarna met touwen rechtop trekken door honderden slaven. De grootste was 33 meter lang en woog 540 ton. Deze bleek te zwaar en viel in stukken. De hoogste die rechtop bleef staan, heeft een lengte van 23 meter. Een andere van 26 meter werd in 1937 gestolen door de Italiaanse bezetters, in drie stukken gehakt en naar Rome vervoerd, waar hij ter meerdere glorie van Mussolini werd opgesteld.

Na een lang diplomatiek gevecht tussen Ethiopië en Italië bracht eerder dit jaar het grootste transportvliegtuig ter wereld deze obelisk terug naar Axum. Hij ligt te wachten om te herrijzen, maar eerst gaan archeologen nog enkele recentelijk ontdekte onderaardse tombes onderzoeken.

Laatste halte langs de historische mysterie-tour van Axum is de kerk van de Heilige Maria van Zion. Op de fundamenten van de driehonderd jaar na Christus gebouwde kerk liet keizer Haile Selassie in 1965 een nieuwe kathedraal bouwen. Hij en zijn voorgangers gebruikten het verhaal over Sheba zoals dat was beschreven in de Kebra Negast voor politiek gewin. Van de 237 Ethiopische keizers in de afgelopen 2500 jaar werden er 225 in deze kerk gekroond. Want ernaast staat de fameuze kapel waar zich volgens de legende de Ark des Verbonds bevindt, met de tafel van de Tien Geboden.

Op de terugweg van Jeruzalem naar Axum was Sheba van een zoon bevallen, Menelik geheten. Tweeëntwintig jaar later keerde Menelik terug naar Jeruzalem om zijn vader te ontmoeten. Tevergeefs smeekte Salomo hem in Israël te blijven en na drie jaar aanvaardde Menelik de terugtocht naar Axum. Salomo gebood zijn priesters zijn zoon ter bescherming een kopie van de Ark mee te geven. In opdracht van een aartsengel ging in het geheim echter niet een kopie, maar de echte Ark met Menelik mee naar Axum. Ethiopië werd een door God gezegend rijk, geleid door afstammelingen van Salomo en Sheba. Tot in 1953 stond deze heilige status verankerd in de Ethiopische grondwet en keizer Haile Selassie liet zich aanspreken met de titel Koning der Koningen, Heer des Heren, Uitverkorene van God en het Licht van de Wereld.

In verwarring blijft de toerist achter. Gids Fridi laat er geen twijfel over bestaan: Axum is een heilige stad. Een priester bewaakt de Ark, niemand mag ooit de in hout en goud opgeborgen Tien Geboden zien. “Als je de Ark zou zien, word je blind“, legt Fridi uit. Axum is een toeristische trekpleister van Ethiopië en een bedevaartsoord. Onvruchtbare vrouwen raken er zwanger, aids-patiënten worden er gezond. En het mysterie van hoe loodzware obelisken rechtop kwamen te staan blijkt plotseling geen mysterie meer, want Gods hand doet wonderen.

Schilder Berhane Meskel brengt zijn penseel weer naar het doek. Hij gelooft heilig in Axum en zijn geschiedenis. En in de legende van de koningin van Sheba. Hij knijpt zijn ogen tot spleten, zijn blik vervaagt. Over vier jaar gaan door archeologische opgravingen bijzondere dingen in Axum gebeuren, voorspelt hij. “Ik zie de voortekenen. De waarheid zal als een vulkaan de grond uitspuiten.“

    • Koert Lindijer