Roerloos als een icoon

Een Britse journaliste leefde tien jaar in oosters-orthodoxe landen. Dat leverde fraaie reportages op over een religie met ten minste twee gezichten.

Orthodox believers in Svoboda (Freedom) village, Kursk region - holy place where was found the ikon 'Korennaya' 700 years ago. Woman (on the center) who think that Devil install to her soul and when she see the Ikon, the Devil go out from her. (Photo by Oleg Klimov/Pressphotos) Pressphotos

Het orthodoxe klooster Ostrog in Montenegro wordt niet alleen door orthodoxen bezocht: ook katholieken en moslims komen er graag, want binnen ligt de Heilige Basilius begraven, bekend door zijn wonderbaarlijke genezingen van gelovigen, ongeacht hun godsdienst. In het klooster prees tot voor kort een fresco het vreedzaam samenleven van de drie religies van Montenegro. Maar dat fresco is er niet meer. Het is witgekalkt. Nu wordt er een nieuw fresco geschilderd, dat laat zien hoe een orthodoxe priester Servische strijders - cetniks - zegent die ten oorlog trekken: niks vreedzaam samenleven.

Religieus nationalisme is een van de gezichten van de orthodoxie. Het gezicht heeft zich vaak laten zien in de vijftien jaar die zijn verstreken sinds de val van het communisme. In Rusland, waar dankzij de invloed van de kerk katholieke priesters van buitenlandse afkomst die soms al decennia in Rusland wonen en werken, opeens geen visum meer krijgen. In Servië, waar de orthodoxe kerk midden jaren tachtig een voortrekkersrol heeft gespeeld bij het opzwepen van het Servische nationalisme dat vervolgens door Slobodan Milosevic werd ontdekt en gemanipuleerd. En waar de kerk nog steeds door leiders van de staat wordt geconsulteerd over belangrijke vraagstukken. In Roemenië, waar de afgelopen vijftien jaar honderden orthodoxe kloosters zijn gebouwd, vaak in plaatsen waar geen of weinig Roemenen wonen: in de Hongaarse dorpen van Transsylvanië. In Griekenland, waar de orthodoxe kerk voorop liep in de campagne tegen buurland Macedonië, dat zo brutaal was geweest de naam Macedonië te kiezen toen het onafhankelijk werd. En in Montenegro, waar aartsbisschop Amfilohije tot op de dag van vandaag luidkeels de lof van Radovan Karadzic zingt en waar hij de campagne tegen de Montenegrijnse onafhankelijkheid leidt.

Het phyletisme, zoals dat religieuze nationalisme wordt genoemd, is het lelijke gezicht van de orthodoxie. Het is wantrouwig jegens de buitenwereld en fel anti-Westers. Nog altijd zijn de orthodoxen ervan overtuigd dat het Amerikaanse ingrijpen in de Bosnische oorlog en in Kosovo niet ten doel had een oorlog respectievelijk grove mensenrechtenschendingen te beëindigen. Voor de orthodoxen was dat ingrijpen niets anders dan een poging van de Amerikanen de Balkan in handen te krijgen en en passant de orthodoxie terug te dringen. Europa, zo heeft de orthodoxe bisschop Atanasije Jevtic gezegd, “kwam in 1914, 1941 en 1999 met tanks naar de Balkan, bracht de wereld de gaskamers en het communisme en heeft de Serviërs behandeld als Koerden'.

De Britse schrijfster en journaliste Victoria Clark heeft tien jaar in orthodoxe landen gewoond en gewerkt. In haar boek Waarom engelen vallen brengt ze verslag uit van een reis van twee jaar door de orthodoxe wereld. Ze bezocht kerken en kloosters en sprak met gelovigen, priesters, monniken en patriarchen, van de noordpoolcirkel en Siberië tot Griekenland, Istanbul, Bulgarije, Roemenië, Kosovo, Bosnië en Servië.

Het phyletisme neemt een vooraanstaande plaats in in het boek. Maar het gaat over meer. Over dat andere gezicht van de orthodoxie bijvoorbeeld, het hesychasme, de tegenpool van het agressieve phyletisme. Hesychasme staat voor innerlijke rust, innerlijke stilte, gebed en meditatie. Dat is het orthodoxe gezicht dat we niet zo makkelijk zien. Of dat we alleen zien in de onveranderlijkheid van opvattingen, liturgie, rituelen en iconen, die nog precies in dezelfde stijl worden geschilderd als in de tiende eeuw. De orthodoxe kerk is een kerk van stilstand, van devotie, niet van dialoog of discussie, en al helemaal niet van intellectualisme. Intellectuelen zijn verdacht. In de orthodoxie gaat het hart altijd boven verstand en ratio, zoals de geest altijd gaat boven lichaam of materie.

Byzantium

Waarom engelen vallen gaat niet alleen over een godsdienst, want de orthodoxie is meer dan een statische godsdienst. De orthodoxie is ook een cultuur, een denkwijze, een mentaliteit, die eeuwen geleden is gevormd in het oude Byzantium en die sindsdien nauwelijks is veranderd. In de Byzantijnse visie op de hemelse orde, zo schrijft Clark, regelde God de hemelen en de Byzantijnse keizer de Oecumene, de bewoonde wereld. De keizers van Byzantium regeerden op grond van hun goddelijke rechten als Gods plaatsvervangers op aarde en als gelijken van de apostelen. “Een dergelijk rijk met een dergelijk geloof was zo volmaakt dat verdere ontwikkeling nergens voor nodig was, geloofden de Byzantijnen - en ook onvoorwaardelijke trouw aan de traditie werd als volmaaktheid beschouwd. Dat onbuigzame conservatisme geldt tegenwoordig als een van de meest uitgesproken kenmerken van de orthodoxie', aldus Clark. “Kerk en staat werden in het Byzantijnse Rijk opgevat als een volmaakte harmonie. Er hoefden geen nadere pogingen te worden ondernomen om beider verantwoordelijkheden af te bakenen.' Daarbij speelde geen rol of een keizer het goed of slecht deed, noch speelde een rol dat de ene keizer de andere van de troon stootte: alle keizers, goed of slecht, coupplegers of niet, bezaten goddelijke autoriteit.

Dat verklaart waarom de wreedste Russische tsaren niet of nauwelijks verzet van de kerk te vrezen hadden, en waarom de orthodoxe kerken zo dociel waren tegenover de communistische regimes. Nergens in de orthodoxe wereld heeft de kerk zich verzet tegen het goddeloze communisme zoals de katholieke kerk in Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije dat wél deed. In Roemenië stuurde de orthodoxe patriarch Teoctist dictator Ceausescu zelfs dagen ná het begin van de revolutie van december 1989 nog een gelukstelegram waarin hij Ceausescu prees om zijn “wijze en vooruitziende leiding' en lovend sprak over “de gouden eeuw die terecht uw naam draagt en waarvan de verworvenheden nog duizenden jaren zullen standhouden'. Het is geen wonder dat de grote held van de Roemeense revolutie geen orthodoxe priester maar een Hongaarse protestantse bisschop was, László Tökés, en dat de belangrijkste Roemeense dissidente, Doina Cornea, lid was van de geünieerde, en niet van de orthodoxe kerk. Teoctist is, al zijn hielenlikkerij onder Ceausescu ten spijt, nog altijd patriarch van de Roemeens-orthodoxe kerk.

Waarom engelen vallen is een reeks reisreportages die sterk door de geschiedenis worden gedomineerd. De orthodoxen, betoogt Clark, kijken anders tegen de geschiedenis aan: het tijdsbesef is anders, en de geschiedenis is niet lineair, maar spiraalvormig. De geschiedenis verloopt in goddelijk voorbeschikte cirkels. “Rijken en landen worden verloren en herwonnen, verloren en herwonnen, tot het eind van de wereld. Het verleden wordt nooit vergeten, want het komt terug en de toekomst is nooit nieuw.' Geen wonder dat de Servische kerk in de jaren tachtig, toen het nationalisme werd opgezweept, een jaar lang met het lijk van prins Lazar, de held van de Slag op het Merelveld van 1389, door Servië heeft gezeuld.

Kosovo

Geen wonder dat de Serviërs tijdens de Bosnische oorlog de moslims uitscholden voor “Turken'. Geen wonder ook dat de Serviërs Kosovo willen behouden als de vermeende wieg van hun beschaving, zelfs al zou er geen enkele Serviër meer wonen. Niets wordt vergeten. Niet vergeten wordt de arrogante manier waarop Rome in 1054 met Byzantium brak, of de meedogenloosheid waarmee in 1204 tijdens de vierde kruistocht de kruisridders in Byzantium een bloedbad annex plundertocht zonder weerga aanrichtten, of de voortdurende druk van de paus van Rome die eeuw in eeuw uit erkenning eiste, of de wreedheden van de Oostenrijkers in de Eerste Wereldoorlog, en van de nazi's en de Kroaten in de Tweede.

Waarom engelen vallen - de titel slaat op de orthodoxe kerken “die het verheven ideaal waar Byzantium ooit van droomde zo uit het oog zijn verloren dat ze nu broeinesten van nationalisme zijn' - is een mooi boek met veel kleine foutjes. De omslagfoto is onbegrijpelijk; waarom een boek over de orthodoxie moet worden voorzien van een omslagfoto van het interieur van een niet-orthodoxe kerk is raadselachtig. Een nadeel van het boek is ook dat de reportages oud zijn: van 1997, 1998 en 1999, dus vóór de Kosovo-oorlog, vóór de komst van Poetin en vóór het oorlogje in Macedonië. Clark voorspelt herhaaldelijk dat orthodoxe landen door de EU en de NAVO blijvend zullen worden gediscrimineerd en geweerd, maar gediscrimineerd zijn ze nooit en geweerd worden ze alleen zolang ze niet voldoende hebben hervormd. Inmiddels zijn, Clarks voorspelling ten spijt, Roemenië en Bulgarije lid van de NAVO en in 2007 of 2008 treden ze toe tot de EU, waar het orthodoxe Cyprus inmiddels ook lid van is. Verder heeft de Servische koning Peter zijn land nooit de Eerste Wereldoorlog in gesleept - die werd Servië opgedrongen - en heeft Macedonië nooit de beroemde Witte Toren van Thessaloniki op een bankbiljet gezet, of zelf gekozen voor de ellendige naam FYROM, waarmee Clark het land consequent blijft aanduiden; een knieval voor de Grieken.

Victoria Clark: Waarom engelen vallen. Een portret van orthodox Europa van Byzantium tot Kosovo. Vertaald uit het Engels door Els van der Pluijm. Atlas, 509 blz. euro 29,90

    • Peter Michielsen