“In de Duitse spelling heerst milde anarchie'

Duitsland kreeg in 1996 een nieuwe spelling, in acht jaar in te voeren. Het land werd te klein. Schrijvers en uitgevers gingen dwarsliggen. Resultaat? “Collectieve ongehoorzaamheid.'

Een conflict over spelling kan lang duren. Twintig jaar strijden Duitsers al over de schrijfwijze van Goethe's moedertaal. Over Schifffahrt en Teeei. Over Fass en daß. Over essenziell en Tunfisch. De Nederlandse commotie over de nieuwe appelrechter valt bij de Duitse veldslag in het niet.

De Duitse spellingshervorming is uitgedraaid op een emotioneel en taai gevecht, compleet met petities, rechtszaken, een uitspraak van het Constitutionele Hof en een regionale volksraadpleging. De controverse is over haar hoogtepunt heen, maar velen vrezen dat het aan de tekstverwerkers nog lang onrustig zal blijven.

De gebruikers zijn in twee decennia debat het spoor enigszins bijster geraakt. Als het Tipp is, waarom is het dan ook niet Topp? (Omdat Tipp is afgeleid van tippen, maar Top niet van toppen.) Mag je het onleesbare Teeei splitsen in Tee-ei? (Ja). En Thunfisch met “h' mag trouwens ook. Maar gedichten van de grote Goethe zijn goethesche Gedichte, geen Goethesche.

Weekblad Der Spiegel schetste deze week een vernietigend beeld van de hervorming. Het blad is weliswaar vooringenomen - want uitgesproken tegenstander van de wijzigingen - maar de voorbeelden en getuigenissen tellen op tot een treurige balans. In Duitsland, stelt Der Spiegel, heerst milde anarchie. Kranten en tijdschriften volgen hun eigen spelling. In wetteksten staan oude en nieuwe spelling, legaal en illegaal, vrolijk naast elkaar. Uit een peiling bleek bovendien dat slechts 8 procent van de ondervraagden voorstander van de hervorming is. De grote taalhervorming wordt niet geaccepteerd.

Op het leeuwendeel van de scholen wordt de nieuwe spelling echter al tien jaar onderwezen. Maar leraren zijn in verwarring en proberen omstreden voorschriften te omzeilen. Scholen in Berlijn hebben inmiddels het advies gekregen de nieuwe regels “ruimhartig“ te interpreteren. De voorzitter van de Duitse bond van leraren, Josef Kraus, doceert op zijn gymnasium in Beieren het nieuwe Duits, maar werft met verve voor het gebruik van de oude spelling. De voormalige Beierse minister van Cultuur, Hans Zehetmair (CSU), spreekt van “collectieve ongehoorzaamheid“.

In het federale Duitsland zijn de regionale ministers voor Cultuur verantwoordelijk voor de invoering van de “neue Rechtschreibung“. Johanna Wanka, minister van Cultuur in Brandenburg (CDU), windt er geen doekjes om: “De ministers voor Cultuur weten al lang dat de spellingshervorming een fout was.“

De nieuwe Duitse spelling wordt gehanteerd in Oostenrijk en Zwitserland en is, sinds augustus, verplicht in veertien van de zestien Duitse deelstaten. In de dichtbevolkte staten Beieren en Noordijn-Westfalen wordt de nieuwe spelling wel op school onderwezen, maar wordt de oude spelling formeel geduld.

Politici en taalkundigen die midden jaren tachtig de aanzet gaven tot de hervorming hadden nobele motieven. De regels, die stamden uit 1901, moesten gemoderniseerd en vereenvoudigd worden. Het aantal uitzonderingen was te groot en sommige voorschriften waren ook voor kenners niet meer te hanteren. Niemand begreep meer waarom Metallurg werd gesplitst in Metall-urg, maar Dramaturg in Dra-ma-turg. De komma was een onoverkomelijke hindernis geworden.

In 1996 was de nieuwe spelling klaar en het land te klein. Schrijvers en uitgevers gingen dwarsliggen. Ouders liepen met hun kinderen naar de rechter. Politici ontdekten de interpunctie als nieuw electoraal slagveld.

De regionale ministers van Cultuur hadden de regels ingevoerd met in acht neming van een overgangstermijn van acht jaar. In die periode mochten twee spellingen naast elkaar gehanteerd worden. De overgangstermijn moest de invoering versoepelen, in werkelijkheid gaf ze voeding aan een immens debat.

De tegenstanders gingen er eens goed voor zitten en brachten tientallen inhoudelijke argumenten in stelling. De woordenschat verschraalt, de nieuwe regels zijn niet logisch, de leesbaarheid gaat achteruit, de interpunctie wordt moeilijker.

Het gevecht bleef niet beperkt tot het woordenboek. Het besluitvormingsproces werd als autoritair op de korrel genomen en de rechten van de mens werden in stelling gebracht. Rechtse politici betichtten linkse linguïsten er bovendien van dat ze niet alleen de taal wilden veranderen maar meteen de hele samenleving. Met de Großschreibung (kapitalen) moest ook het grootkapitaal opgeruimd worden.

Het kapitalisme leeft nog steeds. En de hoofdletters, voorzien van nieuwe regelgeving, ook. Duitsers schrijven nog steeds prachtige teksten. Maar voor velen blijft de vraag waarom het Fass is en niet Faß. (Omdat de ß na een korte klinker met klemtoon is vervangen door ss).

    • Michel Kerres