Een kruis aan de waslijn

Aline Thomassen schildert Marokkaanse vrouwen in hun eigen wereld. De aquarellen tonen vuisten en bloedende baarmoeders. Maar geweld? “Het is wat je erin wilt zien.''

De Marokkaanse suppoost achter de balie van het museum zegt: “Aline.'' En ze lacht de kleine vrouw vriendelijk toe. “Sommige Marokkanen hebben moeite met jouw werk. Ze begrijpen de boodschap niet. Mijn collega, ook een Marokkaanse vrouw, wil jouw werk niet zien. Ze loopt door de zaal met jouw tekeningen, dat moet want dat is haar werk, maar ze kijkt strak voor zich uit zodat ze de afbeeldingen niet hoeft te zien.''

Aline Thomassen (Maastricht, 1964), bleke huid, rossig haar, sproetenneus, puntige laarzen, kijkt ongelukkig. Want ze wil niet controversieel zijn. En ze wil al helemaal niet het volk waar ze zoveel van houdt, de Marokkanen, beledigen of veroordelen. Want veroordelen doet ze niet, zegt ze.

En dus staat ze enigszins bedrukt op haar tentoonstelling De ideale moslimvrouw in het museum voor actuele kunst in Den Haag, het GEM. Daar hangen de aquarellen met veelal jonge Marokkaanse vrouwen in hun dagelijks leven die Thomassen maakte na gesprekken met tientallen Marokkanen.

Er is een afbeelding die in het bijzonder veel beroering veroorzaakt onder de Marokkaanse staf en bezoekers van het museum. Het betreft een van haar vroegere tekeningen, uit 1996. Daarop is een vrouw te zien, met een stoïcijns gezicht, te midden van drie mannen die aan haar trekken. Ter hoogte van haar kruis is een mannelijk geslachtsdeel getekend.

De tekening gaat over een verkrachting. Thomassen tekende het verhaal op uit de mond van een Marokkaanse vriendin wie het overkwam. Maar de ophef gaat niet over de verkrachting, gaat zelfs niet over de afbeelding van een penis. Nee, de ophef is ontstaan over de woorden die Thomassen boven de tekening schreef: “Allâho Akbhar'.

Ze had Allah er niet bij moeten halen, vinden de Marokkaanse suppoosten. Maar Thomassen schreef die tekst niet voor niets. “De man die mijn vriendin verkrachtte, ging drie keer per dag naar de moskee en vanuit diezelfde moskee klinkt de roep Allah akbar meerdere malen per dag over de stad. Ik wilde die hypocrisie tonen door de woorden Allah akbar in de tekening te zetten.''

Haar vriend, de Spaanse muzikant Lázaro Tejedor, die geluidsfragmenten bij haar tekeningen maakt, zegt dat ze zich de kritiek niet moet aantrekken. Maar dat doet ze wel, want ze voelt zich betrokken bij de Marokkaanse gemeenschap.

Tien jaar geleden ging ze met een studiebeurs op reis, door de landen langs de Middellandse Zee. Ze begon in Marokko - en ging niet meer weg. Het Noord-Afrikaanse land betoverde haar; ze raakte geïntrigeerd door de harde tegenstellingen in het land.

Marokko is, in haar woorden, verdeeld in twee werelden: een mannen- en een vrouwenwereld. “Zijn de vrouwen onder elkaar, dan zijn ze open, ongeremd, zelfs bijna schaamteloos. Dan zijn ze sterk, trots en onafhankelijk. In het publieke domein kunnen ze zich niet zo gedragen, daar zijn de mannen de baas. Daar heerst ook een schaamtecultuur, gevuld met taboes.'' In de vrouwenwereld, met zijn ongedwongen, intieme omgang en sterke emoties, voelt ze zich thuis.

Doodgeboren kinderen

De afgelopen tien jaar verbleef ze regelmatig in Marokko, in de buurt van de noordelijke havenstad Tanger, waar ze bij een familie woonde. Eerst schilderde ze mannen en vrouwen, en af en toe een stadsgezicht, de laatste jaren legt ze zich bijna geheel toe op vrouwen. Dat resulteerde in 2004 in de tentoonstelling Ik reis in jouw hoofd. De titel was gebaseerd op een uitspraak van een vriendin in Marokko, die kon niet buiten de grenzen van haar dorp komen, maar leerde door de verhalen van Thomassen de wereld kennen.

Ik reis in jouw hoofd was tegelijk een internetproject; Aline Thomassen maakte iedere dag een tekening vanuit Marokko, Lázaro Tejedor zocht er een geluidsfragment bij. Aan het eind van de dag zetten ze tekening en geluid op haar website. Tot nu toe bezochten meer dan 380.000 bezoekers de site.

Het zijn shockerende tekeningen geworden, waarin de vrouwen zich letterlijk en figuurlijk bloot geven. Figuurlijk, omdat de vrouwen niets achterhouden voor Thomassen. Zo vertellen ze ongegeneerd over liefde, geluk en seks, maar ook over verdriet, onvervulde ambities en doodgeboren kinderen. Letterlijk geven de vrouwen zich ook bloot; de expositie toont meer borsten en vagina's dan hoofddoeken. Maar wie verwacht erotiek aan te treffen, gaat voor niets naar het museum.

De tekeningen laten vrouwen onder elkaar zien, een groot deel van hun leven onderworpen aan de strenge mores van de Marokkaanse samenleving. Daarom, meent Thomassen, zijn ze onder elkaar zo vrij; vrijer dan de mensen in Nederland zijn, waar het gezelschap altijd gemengd is.

Maar is het in die vrouwenwereld wel zo plezierig? De toeschouwer ziet vooral pijn en geweld in haar tekeningen, samengebalde vuisten, bloedende baarmoeders, uitgerukte harten - een “wrede tederheid' zoals de Marokkaanse schrijver Hafid Bouazza in de catalogus schrijft. Waar heeft het plezier zich verstopt?

,,Je ziet wat je wilt zien in mijn tekeningen. Sommigen zeggen dat het over onderdrukte vrouwen gaat. Maar dat is hun vooroordeel. Want mijn tekeningen gaan juist over sterke en trotse vrouwen, over vrouwen die zich vrij voelen en niet bang zijn voor hun gevoelens, positieve en negatieve.'' Maar die dijbenen dan, waar uit zes steekwonden rode bloemen bloeden, wijzen die niet op huiselijk geweld? Thomassen glimlacht. “Het is wat jíj er in wilt zien.''

Na tien jaar heeft ze besloten de zaken nu eens om te draaien; tot en met februari is ze in Nederland in plaats van Marokko gestationeerd, in de Haagse Schilderswijk. Daar maakt ze tekeningen van Hollandse en Marokkaanse vrouwen. Die zet ze vervolgens op internet. Het werk is ook te zien op de tentoonstelling Respect in Marrakech, een grote expositie die het bestaan van de vierhonderd jaar oude betrekkingen tussen Marokko en Nederland viert.

Maar in Nederland valt het tekenen tegen. Want zo vrij en open als de vrouwen in Marokko zijn, zijn ze hier niet. Ook werken veel vrouwen, waardoor ze afspraken moet maken. “Dan kunnen ze bijvoorbeeld over twee weken, om donderdagochtend om tien voor half tien. Wat dat betreft zijn ze goed ingeburgerd“, lacht Thomassen.

Soms ook gaat ze naar de hammam, het badhuis, om verhalen op te tekenen. Wij gaan er deze middag naar toe. Het is nog rustig, half vijf, om vijf uur zal de hammam volstromen. Thomassen bergt haar kleren op in een kluisje. Binnen wachten twee Marokkaanse kennissen, naast een kom met stromend water. In het midden van de ruimte staat een warme stenen plaat. Daar liggen vrouwen op, hun armen en benen gespreid.

Het is deze openheid die Thomassen bedoelt; in de hammam klatert geklets en gelach van de muren, boenen vrouwen elkaars ruggen totdat deze rood zien, smeren ze klei in elkaars haren. Borsten en buiken komen in allerlei maten, onbedekt, maar erotiek ontbreekt, opnieuw.

In de hete kamer raakt Thomassen aan de praat met een vrouw. Binnen vijf minuten vertelt deze door haar man te zijn geslagen en bedrogen. De andere vrouwen in de hete kamer weten wel raad met zo'n kerel. “Je moet hem hier, boven aan zijn nek, opensnijden en zijn ruggengraat eruit peuteren. Je moet zijn [de handen wapperen nu richting kruis] afsnijden en het buiten aan de waslijn ophangen.''

Dit wordt nog wel een tekening, zegt Thomassen even later, al moet ze nog even denken hoe. Meestal tilt ze dergelijke verhalen naar een “abstracter niveau'. Zelden leidt een voorval één op één tot een tekening.

En nee, ook in dit geval veroordeelt ze niet. Want mannen, zegt ze, hebben evenzeer te lijden onder de situatie in Marokko als vrouwen, zijn evenzeer slachtoffer.

Maar die mannen hebben toch de macht, die waren toch de baas? Ze schudt haar hoofd. “Mannen worden óók tegen hun wil uitgehuwelijkt. Of ze krijgen de bruidsschat niet bij elkaar, zodat ze niet kunnen trouwen met het meisje van hun keus. Ik geef niemand de schuld, de islam noch de mannen. In Marokko zit iedereen eenvoudig in hetzelfde schuitje.''

Aline Thomassen, De ideale moslimvrouw, GEM, Den Haag, tot en met 2 april. www.ikreisinjouwhoofd.nl

    • Yaël Vinckx