Wat ruikt de mug?

Malariamuggen blijken van de geur van kooldioxidegas in extase te raken, ontdekte een Chinese onderzoekster.

Muggen komen af op kooldioxidegas, niet op licht. Zowel de in Nederland gebruikelijke steekmug als de malariamuskiet zijn nachtdieren; voor een brandende lamp slaan ze eerder op de vlucht dan dat ze erop afkomen. Behalve kooldioxide vindt de Afrikaanse malariamug Anopheles gambiae bepaalde stofjes uit de mensenhuid aantrekkelijk, die ook in zweet zitten. Dat zijn bijvoorbeeld vetzuren met twee tot zestien koolstofatomen, waarvan vetzuren met vijf koolstofatomen helemaal onweerstaanbaar zijn. De tropische mug valt ook voor 3-methylbutaanzuur. Dat ontdekte de Chinese onderzoekster Yu Tong Qiu, die daar in december in Wageningen op promoveerde. Qiu woont al elf jaar in Nederland voor insectenonderzoek, en onderzoekt de laatste jaren malariamuggen met de bedoeling lokvallen zowel als muggenverjagers te ontwikkelen. Zowat een half miljard mensen hebben malaria, van wie er jaarlijks een miljoen doodgaan, vooral kinderen in tropisch Afrika.

Qiu zette levende muggen met plakband klem, zodat alleen hun neus, of liever: hun antennes met reukharen naar buiten staken. Met een spuitje blies ze pufjes geurstof over die reukharen. Een muggenneus zendt via geurgevoelige neuronen signalen uit, die door twee mini-elektroden door een computer opgevangen werden. Zo testte Qiu allerlei stoffen die ze bij een chemisch bedrijf bestelde. In de windtunnel in het lab keek ze of die stoffen muggen afschrikten of juist aantrokken. Nog later testte ze de voor muggen verleidelijke geurtjes in het veld.

“In het West-Afrikaanse Gambia wisten we de meeste muggen te lokken met een mengsel van kooldioxide, 3-methylbutaanzuur, melkzuur en ammonia“, vertelt de entomologe. “Een kleine dosis kooldioxide is voldoende om muggen op meters afstand te alarmeren. Dichterbij geven de vetzuren de doorslag of de mug zal toehappen of niet. Kooldioxide ruikt een mug trouwens niet met haar antennes, maar met beide palpen naast haar mond.“ Haar mond inderdaad, want het zijn louter vrouwtjesmuggen die bloed zuigen om genoeg eiwitten binnen te krijgen voor het produceren van een volgende generatie muggen.

Qiu gebruikte een val met twee ventilatoren: een blazer en een zuiger. Zo kan het apparaat geurstoffen uitblazen en tegelijk muggen opzuigen. Als een vallenfabriek haar bevindingen toepast, kan er een uitstekende muggenval ingezet worden tegen malaria. “Het is een milieuvriendelijkere methode dan insecticiden en zal niet gauw tot resistentie leiden“, zegt Qiu. “Het nadeel ervan is dat zo'n val ook voor mensen niet zo lekker ruikt. Het effectiefst zouden lokstoffen zijn in combinatie met afstotende geuren een eindje verderop. Fenol en indol zijn bijvoorbeeld stoffen waar malariamuggen zich verre van houden. Een muggenolie op basis daarvan zou waarschijnlijk heel goed werken, maar je gaat er wel van stinken. daar moeten we dus nog verder aan werken.“

Of Nederlandse steekmuggen van dezelfde stoffen in extase of juist met weerzin vervuld raken, betwijfelt Qiu. Er zijn tientallen soorten steekmuggen met evenveel voorkeuren. Vergelijkbaar onderzoek zou de voorkeur van onze huis-, tuin- en keukensteekmug aan het licht kunnen brengen.

    • Koos Dijksterhuis