Het noodlot in de films van Fritz Lang

Als vervolg op het retrospectief “In de greep van het noodlot: de films van Fritz Lang' dat het Filmmuseum bijna vier jaar geleden organiseerde, volgt de nieuwe uitbreng van twee films: een uit zijn Duitse periode, M, en een uit de tijd dat Lang binnen het Amerikaanse studiosysteem moest werken: The Woman in the Window. Beiden zijn nieuwe kopieën en beiden worden door het Filmmuseum beschouwd als hoogtepunten uit zijn carrière. M werd in 2000 grondig gerestaureerd, maar de nieuwe kopie van The Woman in the Window is wat grijs en net niet helemaal scherp.

Een van de inzichten die het retrospectief in 2002 opleverde was dat de Amerikaanse periode van Lang (1936-1956) niet minderwaardig is aan zijn Duitse (1919-1933), een opinie die onder vele critici opgeld doet. Het zien van M en The Woman in the Window bevestigt die gedachte opnieuw. Opvallend zijn zelfs de parallellen die je kunt trekken tussen de twee films. In Langs eerste geluidsfilm, M - eine Stadt sucht einen Mörder (1931), over de zoektocht naar een kindermoordenaar, zie je de fascinatie van de regisseur voor de opsporingsmethoden van de politie, die achter de moordenaar aan zit. Hoe gaan ze te werk? Wat levert het onderzoek op? Even methodisch als de politie laat Lang het zien, bijna documentair. Het levert een prachtige camerabeweging op langs de tafel waarop het wapentuig en de buit ligt van de groep criminelen die net is aangehouden.

Net zo feitelijk wordt door Lang het hele traject van de vingerafdruk getoond, van het afnemen ervan tot de analyse door een psycholoog.

Fritz Lang groeide op in de Duitse filmindustrie ten tijde van het expressionisme, maar deze beelden laten zien dat hij met zijn tijd mee ging. Eind jaren twintig kwam in de Weimar-republiek de “Neue Sachlichkeit' op, die de werkelijkheid juist feitelijk en afstandelijk wilde tonen. Dit koele observeren trekt Lang door in zijn analyse van het verstorende effect dat een seriemoordenaar heeft op een gemeenschap. Eerst laat hij de paniek van de moeder van het verdwenen meisje zien, dan de door de media gevoede massahysterie bij het publiek en vervolgens de strijd tussen politie en onderwereld.

Door alle razzia's die hen het stelen belemmeren gaan Berlijnse criminelen zelf ook op onderzoek uit. In een met militaire precisie uitgevoerde operatie kammen ze alle straten uit. Waar is de kindermoordenaar, Hans Beckert (Peter Lorre)?

Ook de psychopathologie van de pedofiel wordt haarscherp ontrafeld in een (net als de film zelf) klassiek geworden scène waarin Beckert zichzelf magistraal verdedigd. Hij kan het niet helpen, de impuls te doden is oncontroleerbaar. Goebbels zag M als een film die pleit voor de doodstraf maar juist deze rechtbankscène ondergraaft dat simpele oordeel.

De obsessie van Fritz Lang met wetenschappelijke opsporingsmethoden keert terug in de film noir The Woman in the Window (1944), gemaakt in de tijd dat Hollywood snuffelde aan de ideeën van Sigmund Freud. In de eerste scène staan op het bord achter professor Wanley (Edward G. Robinson) de begrippen “Id', “Ego' en “Superego'. Als de brave Wanley door een verleidelijke vrouw (Joan Bennett in doorzichtige blouse) betrokken raakt bij een moord blijken Freuds ideeën over de goochelact tussen dierlijke lust, het dunne laagje beschaving en het zwakke geweten meer dan lesstof.

Opnieuw trekt Lang veel tijd uit voor het tonen hoe diepgravend de officier van justitie te werk gaat en hoe uit kleine details een heel profiel kan worden gemaakt.

Maar ook net als in M spelen toeval en het noodlot een cruciale rol in het zetten van de val voor de crimineel. Dat maakt de films tot typische Fritz Lang-verhalen. Aan het noodlot is niet te ontsnappen. Lang illustreerde dit sombere idee veelal visueel. Peter Lorre en Edward G. Robinson worden gevangen in hun eigen spiegelbeelden, gekaderd door ramen en omgeven door tralies. De kunst van de zwijgende film verleerde Lang nooit. In welk land hij ook werkte.

M - eine Stadt sucht einen Mörder. Regie: Fritz Lang. Met: Peter Lorre, Otto Wernicke, Ellen Widmann. The Woman in the Window. Regie: Fritz Lang. Met: Joan Bennett, Edward G. Robinson, Dan Duryea, Raymond Massey. In: Filmmuseum, Amsterdam; Haags Filmhuis.

    • André Waardenburg