Vertrouwen krijg je door het te geven

Veel Haagse politici en ambtenaren zullen na lezing van de analyse van Mark Bovens over de vertrouwenscrisis tussen overheid de krant met een gerust hart terzijde hebben gelegd: het loopt allemaal zo'n vaart niet (Opinie & Debat, 31 december). De analyse berust echter op twee misvattingen. In de eerste plaats is het probleem veel complexer en in de tweede plaats is zijn oplossing te makkelijk.

De nuanceringen die Bovens uit een aantal onderzoeken naar het vertrouwen van de burger in de overheid citeert nemen niet weg dat alle graadmeters een dalende tendens laten zien.

Belangrijker is dat er een groeiende groep burgers is van nu ongeveer 25 procent die zich boos en teleurgesteld van de overheid hebben afgekeerd. Het zijn niet alleen zogeheten moderniseringsverliezers, maar vooral ook gefrustreerde mensen die zich door de overheid miskend en afgewezen voelen. Dat die groep zo groot is en verder groeit is een groot gevaar voor de sociale cohesie in buurten en wijken en voor het gezag van de overheid.

Het probleem is breder dan de relatie tussen overheid en burger. In feite wordt de hele publieke sector beheerst door wantrouwen. Net zo min als de burger de overheid vertrouwt, vertrouwt de overheid de burger.

Daarnaast bestaat binnen de overheid zelf veel wantrouwen. Het ene ministerie vertrouwt het andere niet en de ene afdeling vertrouwt de andere niet. Politici en ambtenaren vertrouwen elkaar niet. De interne regelzucht is in de afgelopen jaren sterk toegenomen. Eigen verantwoordelijkheid wordt vervangen door controles en parafen.

Ook tussen het rijk en de gemeenten bestaat wantrouwen. Om die reden is onlangs een code afgesproken tussen beide bestuurslagen over de onderlinge omgangsvormen, die overigens in de praktijk weinig succesvol is.

Er bestaat een grote vertrouwenskloof tussen de professionals in het veld en de Haagse regelgevers. Of het nu gaat om veiligheid, onderwijs, arbeidsvoorziening of zorg, de professionals (agenten, leraren en artsen) hebben dagelijks te maken met nieuwe regelgeving die tot toenemende ergernis en wanhoop leidt.

De regels leggen het werk van de professional tot in detail vast en dwingen tot uitvoerige, cijfermatige verantwoording. In alle sectoren wordt steen en been geklaagd over de “Haagse boekhouders'. Natuurlijk moeten professionals zich aan regels houden en hebben zij aansturing nodig, maar als regelgeving ontaardt in regelzucht en aansturing in betutteling, ontstaan protest, ontwijking en obstructie.

De politiek besteedt nauwelijks serieuze aandacht aan dit probleem. De stelling van Bovens dat de onvrede vooral komt door het kabinet-Balkenende en dus tijdelijk is, zal hier geen verandering in brengen.

De grote groep mensen die zich van de overheid heeft afgekeerd komtw echt niet terug als Balkenende verdwenen is. Het alom tegenwoordige wantrouwen begint het functioneren van de overheid steeds zwaarder op te breken. Politici die dit proces niet willen zien en geen oplossing proberen te vinden voor de onderliggende krachten daarvan nemen een zware verantwoordelijkheid op zich. Want dat proces maakt onze democratie steeds kwetsbaarder.

Bovens stelt als remedie een leefomgeving voor die veilig, overzichtelijk en vertrouwd is. Deze open deur heeft grote gelijkenis met de stelling van sommige ministers dat gewoon goed beleid voeren de burger wel weer tot inkeer zal brengen - om vervolgens over te gaan tot de orde van de dag.

Het kabinet zal echter duidelijk moeten maken dat het ernst is met het ombuigen van wantrouwen in vertrouwen en in het serieus nemen van de burger. Niet door dat te zeggen, maar door dat te doen. Mogelijke concrete voorbeelden zijn: het stimuleren van burgerinitiatieven en de ontwikkeling van sociaal kapitaal op buurtniveau, het geven van ruimte aan professionals, het aan banden leggen van algemeen toezicht en het schrappen van interne bureaucratisering. Een ingrijpende en effectieve veranderoperatie is hiervoor nodig. Als dat lukt, zal blijken dat vertrouwen loont.

www.nrc.nl/opinie- Artikel Bovens “Beste remedie tegen vertrouwenscrisis: maak de leefomgeving veilig,overzichtelijk en vertrouwd'- Interview met Van Duijn “Nederlanders moeten stoppen risico's uit te bannen'- Columns Heijne, “De burger als potentaat'

Drs. A.A.M. Horrevorts is directeur van HMSmanagement te Den Haag en geeft overheden advies op het gebied van good public governance.

    • Ton Horrevorts