Gasgeruis

De grootste gasproducent ter wereld, het Russische staatsbedrijf Gazprom, heeft zijn zwaarste wapen ingezet: het dichtdraaien van de gaskraan uit strategische overwegingen. De politieke, economische en maatschappelijke ravage hierdoor is nauwelijks te overzien. Gazprom, en dus het Kremlin, heeft een ware doos van Pandora geopend. Ruslands status als betrouwbaar energieleverancier is in het geding - en daarmee 's lands politieke aanzien. Het drukt de afnemers van het Russische gas met de neus op een lang genegeerd feit: de te grote afhankelijkheid van één energieleverancier. De Russisch-Oekraïense gasruzie blaast oude animositeiten nieuw leven in en zet bestaande bondgenootschappen onder druk. En de kwestie zal hoe dan ook effect op de gasprijs en -inkomsten hebben. Een kraan is verrassend snel en simpel dichtgedraaid, zo blijkt, maar de gevolgen van zo'n onbezonnen daad laten zich niet of slechts langzaam ongedaan maken.

Gazprom heeft inmiddels extra gas toegezegd voor Europese afnemers die door het stoppen van de toevoer naar Oekraïne in het nieuwjaarsweekend werden gedupeerd. Deze voormalige Sovjet-republiek weigert de marktprijs voor het Russische gas te betalen. Het land verzet zich weliswaar niet tegen een prijsverhoging, maar vindt de geëiste stijging te hoog en te abrupt. Als de temperaturen dalen, zo dreigde Kiev, dan zal het land gas aftappen van de naar het westen lopende pijpleidingen. Maar dat laat Moskou niet gebeuren.

Met de Russische toezegging om Europese afnemers de hoeveelheid gas te leveren waar zij contractueel recht op hebben, is de kou alleen letterlijk uit de lucht. Voormalige Oostbloklanden als Estland, Letland, Litouwen, Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije - tegenwoordig EU-lidstaten - blijven voorlopig deels of geheel afhankelijk van Russisch gas. Ook Oostenrijk en Duitsland behoren tot de beste klanten van Gazprom. De Bondsrepubliek vooral door de bemoeienis van Gerhard Schröder, die in zijn nadagen als bondskanselier een omstreden baan binnensleepte als president-commissaris van een Russisch-Duits bedrijf dat een nieuwe gasleiding tussen beide landen gaat exploiteren. Energie is politiek; dat geldt in Moskou zo goed als in Berlijn.

Welke lering valt uit de gasstrijd te trekken? Allereerst deze: afnemers van Russisch gas zullen zich vanaf nu moeten beraden op spreiding van hun energie-aankopen. Rusland zal zijn geschonden imago moeten herstellen. In één weekend heeft het land zijn economische en politieke betrouwbaarheid te grabbel gegooid. Verder zullen Oekraïne en andere ex-Sovjetsatellieten eraan moeten wennen dat ze vroeg of laat de marktprijs dienen te betalen. Ook Nederland krijgt voor zijn gas de olieprijs, dus waarom Rusland niet? Dan is dit incident een goede reden ernst te maken met energiebesparing in Oost-Europa, een thema dat daar nauwelijks speelt.

Een belangrijke motief voor het gasconflict is de frictie tussen Moskou en Kiev over de politieke koers van Oekraïne. Na de “oranjerevolutie' richt het land zich liever op de EU en de NAVO dan op de Russische buurman. Het machtsgebaar met het gas is een variant op de aloude Sovjet-inval met tanks en troepen. De geschiedenis leert dat die niets oplost en alleen maar vijanden maakt.