Eerste oorlogsverklaring van de eeuw

Le Monde

De eerste oorlogsverklaring van de eenentwintigste eeuw is een feit. Zojuist heeft een land de energievoorziening van een ander land afgesneden omdat dat niet aan zijn eisen wil voldoen. Rusland, de grootse gasproducent ter wereld, heeft op de knop van het energiewapen gedrukt. In hartje winter draait Vladimir Poetin de kraan dicht die vijftig miljoen Oekraïners in staat stelde zich te verwarmen en hun economie te laten draaien.

Door de versnelde mondiale ontwikkeling en de opkomst van megaverbruikers als China en India zijn grondstoffen afschrikkingswapens of zelfs massavernietigingswapens geworden. Er tekent zich een nieuwe geopolitiek af, waarin een machtspositie is weggelegd voor producerende landen als Rusland, en die netto-importeurs als China dwingt langs diplomatieke weg hun toevoer veilig te stellen in bijvoorbeeld Afrika en het Midden-Oosten. [...]

Europa, dat zich in het kamp van de verbruikers bevindt, maakt zich terecht zorgen. Het betrekt via Oekraïense gasleidingen een kwart van zijn gas uit Rusland. [...] Op het eerste gezicht valt er echter geen schaarste te vrezen. [...]

Opnieuw wordt, net als in de jaren zeventig, autarkie op energiegebied bepalend. De gasoorlog klinkt als een waarschuwing voor de vastberadenheid van Poetin, maar in mondiaal perspectief gezien als een herinnering dat er dringend opnieuw een Europees energieveiligheidsbeleid op poten moet worden gezet.

Frankfurter Allgemeine Zeitung

Voorlopig hoeft om het gasconflict tussen Rusland en Oekraïne niemand in Duitsland kou te lijden. Wel zal het menige politicus koud over de rug gelopen zijn toen het Russische staatsconcern Gazprom zondag de kraan naar het buurland dichtdraaide.

Grondstofleverantie als wapen, dat kenden wij tot dusverre vooral uit het Midden-Oosten en zelfs daar heeft sinds de jaren zeventig geen land het meer gewaagd eisen aan het buitenland kracht bij te zetten door de olie- of gasleverantie af te snijden. Zelfs als je rekent dat het in de afgelopen jaren telkens weer tot dergelijke aanvaringen tussen Moskou en Kiev gekomen is, geeft het brute optreden van Rusland amper verhulde chantage te denken. Hier probeert de belangrijkste leverancier van Europa met gas zeggenschap over de economische infrastructuur en bedenkelijker nog invloed op het binnenlandse beleid van een klant te verwerven. Dat gaat niet alleen Oekraïne aan.

Dat in Berlijn (en Brussel) allereerst met sprakeloosheid en vervolgens met hulpeloos aandoende oproepen op dit gebeuren is gereageerd, heeft goede gronden. De gasstrijd brengt aan het licht hoe kortzichtig de meeste Europeanen en vooral Duitsland in het verleden zijn geweest, toen zij zich steeds meer afhankelijk maakten van Rusland. Het project van de Oostzeepijpleiding, dat de nieuwe bondsregering van de oude heeft geërfd, was daarbij alleen nog maar de jongste misser, want het Duitse energiebeleid lijdt al sinds lang aan een onjuiste veronderstelling: aangezien de doorvoerlanden er toch zelf belang bij zouden hebben hun olie en gas te verkopen, hoefde met leverantiecrises nauwelijks rekening te worden gehouden, zo rekende men en zo rekenden alle bondsregeringen uit het verleden.

Zo bezien mogen wij de Russen wel haast dankbaar zijn dat zij het gas nu inzetten voor een krachtmeting met de naar meer zelfstandigheid strevende Oekraïne. Misschien begrijpen dan ook de Duitse politici wat beter hoe weinig het betekent dat zelfs ten tijde van de Sovjet-Unie de gasleveranties uit Siberië altijd netjes aankwamen. Tijdens de Koude Oorlog behoefde Moskou de “klassenvijand' niet met gas onder druk te zetten, omdat het land zijn positie als wereldmacht toen met militaire kracht veiligstelde.

Het Rusland van Poetin is daarentegen een van die halfontwikkelde grondstofeconomieën die veelal alleen nog invloed kunnen verwerven door middel van het dreigement, anderen te zullen benadelen. Het zou nonchalant zijn om erop te vertrouwen dat voor het betaalkrachtige Duitsland of voor Europa als geheel in dezen een uitzonderingspositie zou zijn weggelegd.

Vandaag is het de westers gezinde koers van Joesjtsjenko die het Kremlin niet gelegen komt, morgen zal het misschien een besluit van de Europese Unie over Tsjetsjenië zijn. [...]

Financial Times

Met de afsluiting van de gastoevoer naar Oekraïne heeft Rusland een gevaarlijke grens overschreden. Moskou heeft in zijn geschil met Kiev weliswaar gegronde redenen tot klagen, maar zijn optreden is onverantwoordelijk. De stopzetting van de levering aan Oekraïne zal nadelig zijn voor het Russische streven om zich te manifesteren als een betrouwbaar energieleverancier. [...]

Moskou heeft het recht een eind te maken aan de gunstige voorwaarden waaronder de voormalige sovjetrepublieken gas kopen. Gelet op de hoge energieprijzen op de wereldmarkt zijn prijsverhogingen zakelijk gezien gerechtvaardigd. Ze zijn ook wenselijk uit economisch en milieu-oogpunt, want ze kunnen misschien de verspilling terugdringen waar de inefficiënte energiegebruikers in dat gebied om bekendstaan.

Maar de motieven van het Kremlin zijn voornamelijk politiek. Poetin neemt wraak op Oekraïne voor de overwinning van Viktor Joesjtsjenko, de westers-georiënteerde president, in de Oranje-revolutie. Rusland is boos om zijn prestigeverlies, geërgerd over de pogingen van Kiev om lid te worden van de Europese Unie en de NAVO, en bang voor het precedent dat wordt geschapen door een geslaagde democratische opstand. [...]

Als Moskou Kiev tot onderwerping hoopt te dwingen, zou het wel eens teleurgesteld kunnen worden. Binnenkort zijn er cruciale parlementsverkiezingen: het geschil zal waarschijnlijk gunstig zijn voor de aanhangers van Joesjtsjenko en vrijwel zeker nadelig voor de Russisch-georiënteerde partijen. Ook zal de crisis Oekraïne bewegen om versneld zijn afhankelijkheid van Russisch gas te verminderen en zich van alternatieve leveranties te verzekeren. Dit zal ook gelden voor de Baltische staten en Midden- en West-Europa.

De EU reageert onvoldoende alert. Niemand had zin om zijn vakantie te onderbreken en dus wordt pas morgen de eerste vergadering van de EU over de crisis gehouden. Terwijl de gasinvoer van Hongarije met 40 procent en die van Slowakije met 30 procent is gedaald, bewijst dit een beschamend gebrek aan solidariteit binnen de EU. [...]

De EU heeft behoefte aan meer geïntegreerd energiebeleid. De beste manier om Rusland op de energiemarkt tegemoet te treden is door één front te vormen - of in elk geval een gecoördineerd onderhandelingsstandpunt in te nemen. Zo'n gezamenlijke houding zou Oekraïne niet direct bescherming bieden. Maar ze zou het Rusland wel moeilijker maken om zijn klanten onder druk te zetten.

Als eerste stap zou de Duitse oud-kanselier Gerhard Schröder zijn besluit moeten herzien om voor Gazprom de leiding te nemen over de beoogde aardgasleiding door de Oostzee. Hij zou zijn naam niet moeten lenen aan zo'n flagrant machtsinstrument van de Russische politiek.

Poetin hecht aan het Russische voorzitterschap van de G8 wegens het prestige dat het Rusland zal opleveren als leider van de hoogste wereldelite. Ook wil hij het voorzitterschap van Moskou gebruiken om het wereldenergiebeleid ter discussie te stellen.

De EU, de VS en Japan moeten Poetin voorhouden dat hij zijn plaats onder de wereldleiders alleen kan behouden als hij zich ook zelf als zodanig gedraagt.