Oekraïne draaischijf in gastoevoer naar Europa

Het gasconflict tussen Rusland en Oekraïne dat rond de jaarwisseling escaleerde, heeft rechtstreekse gevolgen voor de gastoevoer naar een veel Europese landen.

Ukraine's President Viktor Yushchenko looks on during a meeting with energy officials in the control centre of Ukraine's pipeline operator in Kiev December 31, 2005. Russian President Vladimir Putin offered Ukraine a three-month reprieve in a bitter gas price dispute on Saturday, but only gave Kiev until the end of the day to strike a deal. REUTERS/Mykola Lazarenko/Pool REUTERS

Rotterdam, 2 jan. - De Oekraïense president Viktor Joesjtsjenko was in zijn nieuwjaarstoespraak nog hoopvol gestemd. ,,Moge 2006 voor alle burgers van ons land een gelukkig jaar worden. Moge het in onze huizen warm en behaaglijk zijn.“

Luttele uren later draaide Rusland de gaskraan naar zijn onwillige buurland gedeeltelijk dicht. De doorlevering van gas naar Midden- en Oost-Europa via het Oekraïense netwerk zou geen gevaar lopen, haastte Gazprom zich eraan toe te voegen. Maar hoe het Russische staatsbedrijf die belofte gestand kan doen terwijl het daarvoor afhankelijk is van de medewerking van het Oekraïense concern Naftogaz, blijft vooralsnog onduidelijk.

Gazprom verlangt, op instigatie van Moskou, een ,,marktconforme prijs“ in het gascontract met Oekraïne dat met ingang van dit nieuwe jaar verlengd had moeten worden. De nieuwe prijs zou volgens Gazprom op 230 dollar per duizend kubieke meter moeten komen te liggen. Dat zou neerkomen op een verhoging met 460 procent ten opzichte van de prijs uit het oude contract dat op 31 december afliep.

De Oekraïense regering heeft het afgelopen jaar één en andermaal gezegd wel te willen praten over een aanpassing van de gasprijs. Maar het voorstel van Gazprom wordt door Kiev als ,,chantage“ en ,,poging tot wurgen“ van de hand gewezen. ,,Waarom zou Oekraïne 230 dollar moeten betalen“, vroeg Joesjtsjenko zich eind vorige week in een tv-interview nog af. ,,Waarom betalen de Baltische staten 120 dollar, terwijl Wit-Rusland 46,68 dollar, Turkije 100 dollar en de Kaukasische republieken tussen de 100 en 110 dollar betalen? Oekraïne ligt dichter bij Rusland dan al deze landen en het aardgas wordt hierheen dus over een kortere afstand getransporteerd.“

De betrekkingen tussen Rusland en Oekraïne staan sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1989 in het teken van energieproblemen, dikwijls omdat Kiev zijn gasrekeningen niet op tijd betaalde. Meestal kon er dan met ingenieuze verrekeningen met toekomstige leveranties en complexe heffingen op toekomstige doorleveringen wel weer een nauw aan worden gepast. Die formules konden worden gehanteerd zolang er in Kiev een bewind zat dat, als puntje bij paaltje kwam, aan Moskou gehoorzaamde.

Maar sinds de zogenoemde Oanje-revolutie van eind 2004 is daar verandering ingekomen. De nieuwe Oekraïense leiders, mede aan het bewind gekomen door steun uit het Westen, zoeken een onafhankelijker koers ten opzichte van Moskou en oriënteren zich daarbij nadrukkelijk op het Westen, in het bijzonder op Europa. Navrante bijkomstigheid is dat sommigen van deze nieuwe machthebbers in Kiev, onder wie Joesjtsjenko`s kortstondige eerste premier Joelia Timosjenko, in de jaren negentig schatrijk zijn geworden in de ondoorzichtige energiehandel met Rusland en buitensporig hebben geprofiteerd van de corruptiegevoelige noodverbanden die telkens werden gelegd.

De nieuwe koers van Kiev vertaalt zich in een assertievere opstelling jegens Moskou. Volgens Joesjtsjenko gaat het om “een strijd voor de Oekraïense onafhankelijkheid“, een gevecht dat nog moeilijker zou zijn dan ruim een jaar geleden toen hij aan de macht kwam. Volgens hem zijn de onderhandelingen mislukt doordat ze zijn ,,gepolitiseerd“ door Moskou.

Daarentegen stelt het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken in een verklaring dat Oekraïne met opzet “een vijandbeeld heeft gecreëerd uit binnenlands politieke overwegingen, ook met het oog op aanstaande parlementsverkiezingen“, die voor 26 maart zijn uitgeschreven.

Sergej Koeprijanov, woordvoerder van Gazprom, betichtte Oekraïne gisteren van een confrontatiepolitie. De opstelling van Kiev heeft volgens Koeprijanov “catastrofale gevolgen voor de Oekraïense economie en, helaas, voor het Oekraïense broedervolk. We geloven dat het heel moeilijk is, dat wil zeggen onmogelijk, voor de Oekraïense autoriteiten om aan hun bevolking uit te leggen waarom ze zo kortzichtig handelen.“

Buitenlandse Zaken in Moskou vertrouwt erop dat het gastransport via Oekraïne naar Europa volgens de internationale verplichtingen wordt uitgevoerd. “Mocht dat niet gebeuren, dan ligt alle verantwoordelijkheid voor mogelijke complicaties in de Russisch-Oekraïense relatie en voor problemen met de Europese landen bij Oekraïne.“

Volgens Koeprijanov is Oekraïne er steeds op uit geweest zijn sleutelrol in de gasdoorvoer naar te misbruiken. ,,Om precies te zijn: om gas te stelen. Te stelen van de Europese consumenten.“

Een kwart van het gas dat Europa importeert uit Rusland komt via de Oekraïense route. Behalve Hongarije zijn ook Polen, Duitsland, Tsjechië, Slowakije, Italië en Oostenrijk afhankelijk van de gasleveranties uit Rusland. Gisteren en vandaag meldden verschillende van deze landen lagere gasimporten.

Zo werd in Oostenrijk op nieuwjaarsdag een vermindering van 18 procent van de normale toevoer gemeten. In Polen bedroeg de vermindering 14 procent. ,,De gasaanvoer naar huishoudens komt niet in gevaar“, verzekerde de Poolse minister van Economische Zaken Piotr Wozniak. Polen heeft in het conflict een minder kwetsbare positie dan Hongarije, omdat Polen ook Russisch gas krijgt geleverd via pijpleidingen die door Wit-Rusland voeren. Ook Kroatië zag zijn gasinvoer uit Rusland dalen, met meer dan 30 procent, aldus de regering in Zagreb.

Op korte termijn komt de energievoorziening aan huishoudens niet in gevaar, zo verzekeren de autoriteiten, omdat de verminderde toevoer kan worden opgevangen uit de bestaande voorraden. Wel raadt de Hongaarse regering de zware industrie aan om indien mogelijk over te stappen op olie of kolen.

De Hongaarse regering benaderde vorige week al de Europese Commissie met het verzoek om bijstand. Morgen overleggen Hongarije, Tsjechië, Slowakije en Polen over een gezamenlijk standpunt in de kwestie.

Waarnemers verwachten dat een ferm standpunt van de EU de Russen mogelijk op andere gedachten brengt. Driekwart van zijn winst boekt Gazprom op gasleveranties aan Europa. Daarmee is voor de Russen een goede verhouding met de EU op lange termijn belangrijker dan hun verstandhouding met Oekraïne.