Televisie over gewone mensen

Reality-tv is here to stay, stelt cultuurwetenschapper Jan Teurlings. ,,En het wordt alleen maar erger.'' Inmiddels gaat meer dan de helft van alle programma's over gewone mensen.

De ontknoping van Expeditie Robinson – voor wie het gemist heeft, kandidaat Marnix won – trok gisteravond bijna een miljoen kijkers naar Talpa. Realityprogramma's scoren goed, weten ze bij de nieuwe commerciële zender. Vandaar dat Big Brother een uitvinding van Talpa-eigenaar John de Mol zelf en Expeditie Robinson, dat Talpa met tussenkomst van de rechter van SBS overnam, beiden prominent geprogrammeerd staan.

Waarom kijken mensen graag naar reality-tv? Volgens Jan Teurlings, cultuurwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, vinden kijkers het prettig om zich te identificeren met de gewone mensen die meedoen aan de programma's. ,,De mensen die ik voor mijn onderzoeken interviewde, reageerden steevast met kreten als `als mij dat zou gebeuren', of `als ik in zijn schoenen zou staan'.''

Expeditie Robinson is opgezet als een spannend avontuur: mensen worden op een eiland geplaatst waar ze zelf voor eten moeten zorgen en dus ook ontberingen moeten lijden. Teurlings: ,,Het is een ijzersterke formule, vooral dat thema van survival of the fittest. Maar ik vraag me wel af of de cameramensen gewoon hun boterhammen zitten te eten terwijl de deelnemers een eindje verderop honger zitten te lijden.''

Expeditie Robinson scoort na zes seizoenen nog steeds goed – volgens Teurlings omdat het programma dicht bij zijn oorspronkelijke formule is gebleven. ,,Meestal is de eerste reeks van een reality-show het beste, omdat dan het idee in zijn meest pure vorm te zien is. Big Brother is bijna ten onder gegaan: daar hebben ze zoveel verrassingen en wendingen ingebouwd, dat de eigenlijke show er door bedolven raakte.''

Over wat nu het eerste realityprograma ter wereld was, lopen de meningen uiteen. Vaak wordt The Real World van MTV die eer gegund, maar volgens Teurlings zou je ook een tv-quiz al als reality kunnen beschouwen: ,,Tenslotte spelen daarin ook gewone mensen de hoofdrol. Alleen kijk je daar vooral naar vanwege het spelletje, niet voor de kandidaat.''

In Nederland en Vlaanderen waren Wie is de Mol? en Big Brother de eerste succesnummers, gevolgd door Expeditie Robinson. In het kielzog van die kijkcijferhits zijn talloze formats bedacht die onder de noemer reality-tv vallen. Temptation Island, Paradise Hotel, Peking Express of Terra Incognita: het zijn allemaal programma's die de belevenissen van een groep gewone mensen in beeld brengen, liefst onder extreme omstandigheden.

Teurlings onderzoekt het verschijnsel reality-tv weliswaar beroepsmatig, maar hij kijkt niet alle programma's meer. ,,Van Expeditie Robinson heb ik dit seizoen misschien één aflevering gezien. Ach, je ziet toch overal dezelfde groepsprocessen ontstaan: iemand ontpopt zich tot leider en vervolgens verzet de groep zich tegen die leider. Dit soort formules kun je eindeloos blijven herhalen.''

En dat gebeurt. Wereldwijd valt inmiddels meer dan zestig procent van de tv-programma's onder de noemer van reality-tv, volgens webencyclopedie Wikipedia. Teurlings verbaast zich niet over dat cijfer: reality-tv is goedkoop te maken ,,de acteurs zijn gratis'' en wordt steevast goed bekeken. Ook docusoaps over bekende mensen, zoals Frans Bauer of Jan Smit, schaart Teurlings onder reality-tv: ,,Die programma's gaan weliswaar niet over gewone mensen, maar er is net als bij de andere realityshows geen vast script.''

Reality-tv is here to stay, zegt de cultuurwetenschapper. ,,En het wordt alleen maar erger. Het tv-programma stond vroeger centraal, maar maakt nu onderdeel uit van een complete mediamix, waarin het publiek kan stemmen via sms en meepraten op internet. Al die gadgets maken het eenvoudig om een formule nog commerciëler te maken.'' Ook de platenindustrie ziet de docusoap als een geschikt middel om een artiest in opkomst, zoals Jannes of vorig jaar Jan Smit, meer bekendheid te geven.

Meepraten over realityshows is mateloos populair onder de vaste kijkers. Op de fora van Realitynet.nl discussiëren 10.000 leden over programma's als Expeditie Robinson, maar ook concurrerende shows als Paradise Hotel en Terra Incognita. Wolmet Hoogland, beter bekend als `Stormpie', is moderator op Realitynet voor het programma Expeditie Robinson. ,,Het is toch een jongensdroom om op zo'n eiland te zitten? Dat prikkelt je fantasie, ook als kijker. Daar kun je je mee vereenzelvigen.'' Realitynet organiseert op 10 december een fanclubdag voor de Robinson-kijkers. Expeditie Robinson is dan ook een bijzonder programma, vindt Hoogland. ,,Het is minder sensationeel dan bijvoorbeeld Big Brother. Robinson heeft meer diepgang, geeft meer informatie over de psychologische achtergrond van de mensen.''

Cultuurwetenschapper Jan Teurlings ziet het verschil niet zo: ,,Ik zou geen onderscheid willen maken tussen het intellectuele niveau van Expeditie Robinson, Big Brother of een andere reality-show. Televisie is per definitie niet intellectueel, volgens mij. Maar dat is niet negatief bedoeld, hoor.''