`Tirannie van de tijd' mist urgentie

Je wacht op een trein en er ontploft een bom in de bagage van een buurman: het is een visioen dat elke reiziger wel eens heeft. In de voorstelling Tirannie van de tijd komt dat visioen akelig dichtbij. Negen reizigers bevolken een perron. Ineens een knal, een flits en in de chaos van rondvliegende kledingstukken doemt een stapel lichamen op. Zo zet Het Zuidelijk Toneel de catastrofe in scène.

Samen met auteurs Paul Pourveur, Stefan Hertmans en Claire Swyzen grijpt Matthijs Rümke de actualiteit aan voor een reeks beschouwingen over sterfelijkheid en verlangen, over toeval en vrije wil, over evolutie en entropie, over God en gene zijde en over alles wat de tijd met ons doet. Zij koppelen het explosieve heden aan een met symboliek beladen verleden. In 1894 pleegde de Franse anarchist Martial Bourdin een aanslag op de chronometer van Greenwich. Althans, dat was het plan. Doordat de bom te vroeg afging, blies Bourdin alleen zichzelf op. Maar voor de theatermakers staan zijn intenties buiten kijf: in Greenwich was zojuist de wereldtijd vastgesteld, en die wilde Bourdin vernietigen.

De schrijvers situeren de aanslag op het station van Greenwich waar negen reizigers vlak vóór en vlak ná hun plotse dood snippers uit hun leven voordragen. Malou Gorter telt paniekerig haar gezwind afnemende aantal eicellen ter illustratie van het verschijnsel der biologische klok, Betty Schuurman schetst de koelbox waarin haar donorhart belandt, de anderen halen massa's theorieën aan, niet ongeestig maar te geconstrueerd en abstract. Zóveel willen de auteurs hen laten beweren dat er weinig anders overblijft dan een warboel.

Natuurlijk past die warboel bij wat er van het station resteert. Natuurlijk past die brij bij de toestand waartoe de hersenen van de slachtoffers overgaan. Dramaturgisch gezien klopt alles als een bus – alleen komt de tekst vaak niet over, wat ook geldt voor een deel van de voorstelling. Rümke heeft, met behulp van decorontwerpster Sanne Danz, zijn best gedaan op een spannend toneelbeeld. Om te onderzoeken wat er gebeurt als je de tijd stilzet werkt hij met beweeglijke tableau's die ineens verstarren. Om te ondervinden wat cyclische tijd inhoudt herhaalt Rümke de aanslag steeds opnieuw. En om het begin van de tijd te markeren is elke knal een oerknal.

Rümke schuwt het experiment niet en dat is prijzenswaardig. Maar zelfs met acteurs als Bert Luppes, Joke Tjalsma en Gijs Scholten van Aschat slaagt hij er niet in de terreur van deze tijd urgentie te geven. De associatieve werkwijze werkt willekeur in de hand en vrijblijvendheid. En kom nou niet aanzetten met de tegenwerping dat terroristen ook willekeurig te werk gaan of dat het moderne leven toch ook vrijblijvend is.

Voorstelling: Tirannie van de tijd, door Het Zuidelijk Toneel. Regie: Matthijs Rümke. Gezien: 24/11 Stadsschouwburg, Utrecht. Tournee t/m 28/1. Inl : 040-2460656 en www.tirannie.hzt.nl.