Polen lijkt wel gek geworden

In Polen breidt de intolerantie zich uit. Homomarsen worden verboden en door de politie uiteengemept. Maar het gaat inmiddels niet langer alleen om homomarsen, maar om het demonstratierecht.

Op het grondwetsplein in Warschau staan 1.500 mensen. En ze voelen allemaal hetzelfde: diepe schaamte. Want Polen lijkt wel gek geworden. ,,We moeten de rest van de wereld laten zien dat hier niet alleen maar homofoben wonen'', zegt Agnieszka Grzybek. ,,We moeten het andere gezicht van Polen laten zien.''

Een jongen houdt een zuurstoffles boven zijn hoofd en roept: ,,Waar zijn de homohaters? Ze moeten dringend bij zinnen worden gebracht!''

De homohaters staan aan de andere kant van het plein: een twintigtal jongens (geen meisjes), die vanachter een politiekordon zo nu en dan uit volle borst en met uitpuilende ogen schreeuwen naar de bijeengekomen demonstranten. Haat heeft een verwrongen kop en een korte adem.

In de grootste Poolse steden is de afgelopen twee dagen geprotesteerd tegen intolerantie. Directe aanleiding vormde het harde politie-ingrijpen een week eerder in het West-Poolse Poznan tijdens een vreedzame, maar illegale mars van homoactivisten. Ruim zestig mensen werden opgepakt, terwijl de gebruikelijke tegendemonstranten wegkwamen met leuzen als `Homo's aan het gas'.

De demonstraties van Poolse homoactivisten lijken in niets op de Nederlandse gay parades. Hier geen blote billen en wilde pruiken, maar braaf geklede Poolse jongens en meisjes. Het zijn eigenlijk ook geen homomarsen, maar, zoals de organisatoren zelf zeggen, `gelijkheidsmarsen', waarbij alle minderheden aan bod komen. Maar in de praktijk blijkt het moeilijk om hiervoor vergunningen te krijgen van de Poolse autoriteiten. In Poznan werd door de burgemeester een verbod uitgevaardigd uit vrees voor kapotte winkelruiten en in Warschau zijn de afgelopen jaren verschillende marsen verboden. Voor de betogingen van afgelopen weekeinde werd over het algemeen wel toestemming gegeven, maar op voorwaarde dat de demonstranten op één plek bleven staan. Wel staan, maar niet gaan waar je wilt.

,,De vrijheid in Polen is in gevaar'', zegt Pawel Prenata, die gisteren achter de kleinste piketdemonstratie van het land zat (50 mensen), in het arme en zeer katholieke stadje Rzeszów, in het zuidoosten. ,,Twee weken geleden is in een andere stad ook een gewone werkstaking verboden door de rechter. Demonstreren wordt in dit land steeds moeilijker.''

Het geweld in Poznan leidde de afgelopen week tot grote verontwaardiging. ,,Ik had het niet verwacht, maar er is iets van een landelijke beweging ontstaan'', zegt Agnieszka Grzybek, die de demonstratie in Warschau hielp organiseren. ,,Ik ontvang steunbetuigingen van mensen die eerlijk zeggen dat ze moeite hebben met homoseksualiteit, maar vinden dat iedereen het recht heeft om te demonstreren.''

Ook buitenlandse mensenrechtenorganisaties hebben bezorgd gereageerd. Maar de Poolse minister Ludwik Dorn van Binnenlandse Zaken noemde het optreden van zijn agenten in Poznan vorige week ,,voorbeeldig''. Dorn is lid van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de moreel- en sociaalconservatieve partij die de parlements- en presidentsverkiezingen onlangs won en een minderheidsregering heeft gevormd die steunt op kleine, populistische partijen in het parlement. PiS ijvert voor een morele revolutie en een sterke staat.

Dorns opmerking heeft kwaad bloed gezet, omdat de politieknuppel van het vroegere communistische regime nog bij veel mensen vers in het geheugen ligt. Tijdens de recente verkiezingscampagnes schaarde de legendarische vakbond Solidariteit zich achter het antiliberale PiS. Maar vrijdag sprak de vakbond uit Gdansk zich openlijk uit tegen het politie-ingrijpen in Poznan en vóór het recht om te demonstreren.

Volgens Grzybek betekent de dominantie van moreelconservatieve partijen niet dat Polen homofoob is. ,,De samenleving is niet goed weerspiegeld in het parlement'', zegt ze. ,,De Polen zijn doodmoe van hun politici, die vaak nog dezelfde politici zijn als begin jaren negentig. Tijdens de verkiezingen is maar 40 procent gaan stemmen. Er viel weinig te kiezen.'' Bovendien heeft het PiS een belangrijke belofte al gebroken. Tijdens de campagne zei het steeds een coalitie te zullen vormen met het liberale en gematigde Burgerplatform. Maar na de verkiezingen zei het wat anders en werd de officieuze samenwerking met radicale populisten beklonken. ,,Niemand had dat verwacht'', zegt Grzybek. ,,Zelfs de mensen die op PiS hebben gestemd niet.''