Nieuwe techniek toont fout en gebrek (Gerectificeerd)

Een nieuwe techniek maakt het mogelijk om het inwendige van kunstvoorwerpen te bekijken. Onderzoekers bekeken al het binnenste van bronzen beelden van het Rijksmuseum. ,,Wauw, wat bijzonder!''

Het is een heuse wereldprimeur, waarbij kunsthistorici en natuurwetenschappers elkaar de hand reikten. Enkele maanden geleden werden dertien bronzen beelden uit het Rijksmuseum, afkomstig uit de late Renaissance, naar een speciale bunker in het Zwitserse plaatsje Villigen overgebracht. Met behulp van neutronenradiografie werd daar hun inwendige zichtbaar gemaakt. Met grote opwinding zagen medewerkers van het Rijksmuseum voor het eerst `hun' beelden van binnen. ,,We zeiden steeds: `Wauw, wat bijzonder''', herinnert Robert van Langh, metaalrestaurateur van de afdeling beeldhouwkunst van het Rijksmuseum, zich. Geen ander museum ter wereld voerde eerder een dergelijk experiment uit. De behandeling leverde tal van nieuwe gezichtspunten op. Zo had men steeds aangenomen dat een van de pronkstukken uit de collectie, een sierlijk beeld van omstreeks 1580 met de titel Lopende Edelman, van Hendrick de Keyser was. Maar dat bleek niet waar te zijn, want van binnen bevatte het een constructie ter versteviging van het beeld die door De Keyser nimmer werd gebruikt.

Ook bij de sculptuur Sol, een zonnegod vergezeld van een kleine leeuw, werden oude opvattingen herzien. Tot dan toe had men aangenomen dat dit beeld van de 16de eeuwse Duitse beeldhouwer Johan Gregor van der Schardt kon worden gebruikt als een minifontein op een tafel. Immers, er stak een buisje uit het hoofd van de god. Maar de nieuwe methode liet zien dat er binnen het beeld helemaal geen leiding was om het water naar boven te voeren.

De dertien beelden die aan de behandeling werden onderworpen, zijn sinds vorige week te zien op de tentoonstelling From Vulcan's Forge (Uit de smederij van Vulcanus) in de kunsthandel van Daniel Katz in het centrum van Londen, tezamen met andere bronzen beelden uit het Rijksmuseum. Veel van de tentoongestelde beelden zijn van de hand van zogeheten fiamminghi. Dat waren beeldhouwers uit de Nederlanden en Duitsland die naar Italië trokken om het vak verder te leren. Een aantal van hen bleef in Italië, waar meer vraag was naar hun beelden dan in noordelijker streken, waar de Reformatie haar sporen had nagelaten.

Helaas biedt de tentoonstelling bij Katz nauwelijks informatie over het experiment. Wel zal het Rijksmuseum binnenkort de resultaten tonen op zijn website (www.rijksmuseum.nl.)

Restaurateurs konden in het verleden ook al metalen beelden van binnen bekijken met hulp van röntgenstralen. Maar dat resulteerde meestal in vage foto's, waar niet veel uit viel af te leiden. Met de nieuwe techniek van neutronenradiografie, die in het Paul Scherrer Institut in Villigen wordt toegepast, zijn de afbeeldingen van het binnenste van beelden aanmerkelijk scherper.

Bovendien is een beeld geheel te ontleden tot de componenten waaruit het is opgebouwd. Een computerprojectie kan overzichtelijk, met een kleurtje, aangeven waar ieder element zit. Ook oude armaturen, pinnetjes, lassen en de restanten van oude reparaties worden zo helder getoond. Zelfs de oude kleikern,waar het brons dikwijls omheen werd gegoten, kan zichtbaar worden gemaakt.

De betrokkenen zijn enthousiast. ,,Voortaan kunnen we kunstvoorwerpen onderzoeken zonder ze te beschadigen'', zegt Dirk Visser, fysicus bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). De organisatie werkt met het Rijksmuseum mee aan het project. ,,Vroeger deed men vaak onderzoek door een klein stukje van een beeld weg te nemen. Dat hoeft nu niet meer. Met hulp van de nieuwe techniek kunnen we bijvoorbeeld vaststellen of we echt met een Etruskische munt te maken hebben. Als er zink inzit, is het geen Etruskische munt, want die technologie kenden de Etrusken niet'', aldus Visser, die ook werkzaam is bij ISIS, een centrum voor neutronenonderzoek nabij Oxford.

Bijkomend nadeel is dat de met de nieuwe techniek onderzochte kunstvoorwerpen licht radioactief worden. Dat vermindert echter weer snel. De radioactiviteit van de bronzen beelden die nu bij Daniel Katz staan is sinds de behandeling in mei afgenomen tot een ongevaarlijk niveau.

Een voordeel van de neutronenradiografie is dat hiermee duidelijk is te zien waar de kwetsbare plekken van een oud kunstwerk zitten. Dat kan van nut zijn in verband met het onderhoud en de eventuele restauratie van kunstwerken.

Metaalrestaurateur Van Langh zegt al jaloerse reacties te hebben gekregen van zijn collega's van het Metropolitan Museum en de Frick Collection in New York. ,,Het is een bewijs dat we er in het Rijksmuseum een frisse aanpak op na houden.''

De tentoonstelling in Londen bij Daniel Katz, 13 Old Bond Street loopt tot 16 december en is volgende herfst ook nog in Wenen te zien in het Liechtenstein Museum.

Rectificatie

In het artikel Nieuwe techniek toont fout en gebrek (26 november, pagina 9) wordt Johan Gregor van der Schardt aangeduid als een Duitse beeldhouwer . Weliswaar werkte Van der Schardt tientallen jaren in het buitenland, waaronder Italië en Duitsland, maar hij was in 1530 in Nijmegen geboren.