Niet etniciteit maar IQ segregeert rijk van arm

De huwelijksmeritocratie maakt een einde aan de sociale stijging van autochtonen, concludeert Maarten Huygen in het huwelijksbureau.

Het kon niet uitblijven, ook het huwelijk is meritocratisch geworden. Een chirurg huwt niet meer met een verpleegkundige uit zijn ziekenhuis maar zoekt iemand met dezelfde hoge opleiding. Zelfs als zijn vorige vrouw verpleegkundige was, wil hij dat zijn volgende vrouw een hogere opleiding heeft en dat mag best musicologie zijn. Afwijkend geloof, uiterlijk of etnische groep geen bezwaar. Maar een jonge vrouw die aan de kassa van Albert Heijn zit, heeft weinig kans dat een rijke klant haar uit de armoede zal verlossen. Haar keuze blijft meestal beperkt tot andere ongeschoolde partners die even weinig verdienen.

Dit vertelden mij twee ervaren relatiebemiddelaars uit Venlo: Radboud Visser is directeur van het landelijk opererende bureau `Mens en relatie'. Zijn moeder Merel Mönch heeft dat bureau 25 jaar geleden opgericht en is nu voorzitter van de de Algemene Vereniging Relatiebureaus die een opleiding geeft aan bemiddelaars en tevens toezicht houdt over de branche. Ze kunnen het weten, want ze bemiddelen vrijwel iedereen. Lagere inkomensgroepen krijgen korting.

Hun klanten willen goede gesprekken kunnen voeren met hun partner en dezelfde hobby's of belangstelling hebben. Jan Latten, sociaal-demografisch onderzoeker bij het Centraal Bureau voor de Statistiek en bijzonder hoogleraar demografie aan de Universiteit van Amsterdam, stelde vorige week in zijn inaugurale rede vast dat de partnerkeuze naar inkomen de ongelijkheid vergroot. Rijk woont met rijk en arm met arm. Als beide partners werken, verdubbelen de inkomensverschillen.

Bij de relatiebemiddeling laten mensen zich niet beperken tot hun woonplaats. Voor de liefde gaan mensen het hele land door, dus ze hebben ruime keuze. ,,Als ze ver van elkaar af wonen, raad ik ze altijd aan om het eerst maar eens te proberen. Dan komt er vanzelf een oplossing, dat is altijd zo gegaan'', zegt Mönch. De ideale partner met dezelfde belangstelling en dezelfde opleiding moet toch ergens te vinden zijn. Miljoenen singles om uit te kiezen, dus het vinden van de liefde hoeft niet te worden overgelaten aan het toeval. Mensen zijn heel precies in hun wensen. Ze doen hun werk, hebben een hobby en zitten op hun bridgeclub en thuis wacht een goed, gelijkwaardig gesprek. Een gevolg van vrouwenemancipatie, zodat de vrouw evenveel stem heeft in de relatie als de man.

Het deed mij terugbladeren in The Bell Curve van de overleden Harvard-psycholoog Richard Herrnstein en Charles Murray over de verdeling van intelligentie onder de Amerikaanse bevolking dat in 1994 zo'n opschudding veroorzaakte. Herrnstein en Murray voorzagen de vorming van een `cognitieve elite', doordat mensen met gelijke intelligentie steeds meer met elkaar verkeren, bij elkaar wonen en met elkaar trouwen. Door de invloed van erfelijkheid en het gezinsmilieu is de kans groot dat kinderen van intelligente ouders ook intelligent zijn en weer goed terechtkomen. Het omgekeerde is het geval met kinderen van laag begaafde ouders. Die belanden in een kuil waar ze steeds moeilijker uitkomen. Je krijgt segregatie naar intelligentie die zich generaties lang doorzet. Die speelt een grotere rol dan de veelbesproken scheiding naar etnische identiteit in de Randstad.

Onder autochtonen is de segregatie naar scholing al langer aan de gang dan in kringen van immigranten, die nog niet zijn gesegregeerd en in Nederland nieuwe kansen krijgen op sociale stijging. Getalenteerde autochtonen hebben na de Tweede Wereldoorlog al een enorme sprong in scholing doorgemaakt. Maar nadat de slimsten er generaties lang zijn uitgewied, houdt de sociale stijging op. Er is niet alleen een diploma vereist voor een mooie baan maar ook voor een mooi huwelijk. Zo maakt in bijna alle westerse landen de huwelijksmeritocratie een einde aan de maatschappelijke meritocratie. Er komt een duurzame kloof tussen arm en rijk.

Om de ontwikkelingen op de lange termijn te volgen, is Venlo interessanter dan Amsterdam of Rotterdam waar buitenproportioneel veel immigranten wonen. De zelfsegregatie van moslims die alleen binnen eigen kring willen trouwen, is uitzonderlijk geworden in Nederland. In Venlo speelt etniciteit nauwelijks meer een rol bij de partnerkeuze. Autochtonen of allochtonen vragen geen dito kandidaat, zeggen Mönch en Visser. Toevallig staat deze week op de site van het relatiebureau het verhaal van een geslaagde bemiddeling tussen een zwarte vrouw en een blanke man, beiden in de zestig. Nu Surinamers grotendeels zijn geassimileerd (met bijna evenveel hoogopgeleiden als autochtonen), is er niets wat hen let om qua partnerkeuze op te gaan in de samenleving. Ook daar vormt zich een cognitieve elite. Mönch en Visser hebben zelfs ervaren dat hoogopgeleide moslims vaak bij voorkeur trouwen met een niet-moslim.

Wat een verschil met nog geen twintig, dertig jaar geleden toen alleenstaande Venlonaren een advies kregen van de huisarts of van de pastoor. Die wist er dan nog wel eentje die uit een goed gezin kwam. Uit hetzelfde milieu maar vaak niet even gediplomeerd. Mannen wilden een vrouw die ook katholiek was, er goed uitzag en iets kleiner was, opleiding deed er niet toe. ,,Hoe schrijft ze zich?'', was de vaste vraag en na het antwoord wist zo'n Venlonaar altijd precies haar of zijn achtergrond. De nieuwe alleenstaande kent zijn stadje al en reist naar andere, gelijk opgeleide cliënten in Tegelen, Roermond en desnoods in Den Haag voor een eerste afspraak. Mensen zijn minder aan een plaats gebonden.

Het sombere nieuws is dat steeds minder mensen uit de onderste ongeschoolde bevolkingslagen naar boven klimmen. Volgens Herrnstein en Murray raken die gevangen in hun eigen IQ-groep. Vandaar dat het verstandig is van minister Van der Hoeven van Onderwijs om ook voor kansarme autochtonen buiten de Randstad extra onderwijs te geven, want zij liggen nog dieper in de put dan nieuwe immigranten met onderling sterker verschillende IQ's. Dat hoort niet ten koste te gaan van extra onderwijs aan allochtonen die de taal goed moeten leren. Er is vast nog een zweeflijn te vinden om op te bezuinigen.