Digi TAAL

`lekker breezeslettuh op de bek poffuh': de taal van het MSN-en andere digitale communicatie wordt anders geschreven. Wat is de invloed ervan op het officiële Nederlands? ,,bv ff dan weet ik niet meer hoe je even moet sgreijven''

Lotty: neej k heb nu egt met hem gebroke zeg maar wil helemaal geen contact meer hahavet

Amanda: ohh goed zo!

Lotty: jaah ben dr wel blij om t ging egt niet meer

Amanda: nee dat had ik ook een beetje door maar ik ga even omklede enzo ga eerst eten bij steef

Lotty: okeej veel plezier!!... (K)(K)(K)

Amanda: dus veel plezier met sam in de peuk dankjeee!

Lotty: jaah, dnakje!

Amanda: tot maandag!... xxx!!!

Dit lijkt misschien een min of meer fonetisch opgeschreven mondelinge dialoog. Maar bij (K)(K)(K) is overduidelijk dat er niet daadwerkelijk wordt gepraat. Er zijn ook geen twee tienermeisjes echt in gesprek; ze zitten namelijk beiden achter hun computer, en via MSN voeren ze een digitale conversatie. Die heeft veel kenmerken van een mondeling gesprek, bijvoorbeeld dat er nauwelijks leestekens worden gebruikt, behalve natuurlijk uitroeptekens. Daarom is de eerste zin ook op twee manieren te lezen: met een komma tussen zeg en maar, of met een punt na maar, waarna een nieuwe zin begint. Zonder onderwerp overigens,net zoals dat in spreektaal ook vaak ontbreekt.

Dat we hier met schrijftaal te maken hebben, blijkt ook uit `dnakje'. Dit is het soort typefout dat iedereen achter de computer wel eens maakt. (K)(K)(K) vervangt het afscheid bij een echte ontmoeting, de K staat voor `kus' en de haakjes eromheen voor een omhelzing of een knuffel. Die zoenen komen overigens aan het eind weer terug in de x'jes.

In het schemergebied tussen mondelinge en geschreven taal heeft zich sinds enkele jaren een hybridische variant ontwikkeld: de taal die in allerlei digitale omgevingen wordt gebezigd. Een interessante vraag is in hoeverre die `digi taal' het algemene Nederlands beïnvloedt. Verandert onze taal door het losse gebruik dat vooral jongeren ervan maken? Een andere kwestie heeft direct te maken met de alom gehoorde klaagzang over het teruglopen van de schriftelijke taalvaardigheid van scholieren. Is er hier inderdaad sprake van de verderfelijke invloed van diezelfde digi taal? Om die vragen te kunnen beantwoorden, is het noodzakelijk om eerst te bekijken in welke omgevingen dat soort taalgebruik voorkomt, en welke kenmerken het heeft.

Veel jongeren zitten uren per dag op MSN (Messenger Service Network). Daarop chatten – dus letterlijk `babbelen' – ze met elkaar, zoals Lotty en Amanda hierboven. Een toevoeging is de webcam, zodat de `gesprekspartners' elkaar ook nog kunnen zien. Mensen kunnen ook achter hun pc `meepraten' in een chatbox of op een zogenaamd forum. Of ze versturen en ontvangen sms'jes, in feite schriftelijke telefoonboodschappen.

Er zijn nogal wat verschillen tussen die drie vormen. Sms'jes moeten bijvoorbeeld vooral kort zijn, maximaal 160 tekens. Maar ze zijn weer minder interactief dan MSN, omdat de zender afhankelijk is van het moment waarop de ontvanger het bericht bekijkt. Bij MSN wisselen mensen alleen tekst uit als ze inderdaad on line zijn. MSN en sms staan als het ware weer tegenover chatboxen, waarin verschillende mensen een inbreng kunnen hebben. Via een nick name kunnen ze anoniem zijn. Die anonimiteit hebben ze ook op een forum, zoals van de radiozender FunX of op de site van sugababes of superdudes. Daar heet een jongen bijvoorbeeld `maxjuhdegeilste' of `hotboy', terwijl meisjes vaak niet verder komen dan het lievige `badgirliegirl' of `sweetlayD'.

Beheerders of moderators van chatboxen passen meestal een soort censuur toe. Toch gaat het vaak hard tegen hard, met veel `wat is dat voor n kk debiel' (kk= kanker, recentelijk ook vaak gespeld als `keeeenker'; het woord `kanker' wordt op veel internetfora weggecensureerd).

Maatsgapij

Digi taal is een soort opgeschreven spreektaal. Dat blijkt dus allereerst uit de weglating van leestekens. Wie een zin uitspreekt, zegt namelijk ook niet halverwege `komma'. Expressieve leestekens, vooral uitroeptekens, worden wel veel gebruikt, en ook liggende puntjes die voor een soort spreekpauze staan. Bij het weglaten van leestekens hoort ook het niet gebruiken van hoofdletters, wat veel mensen in e-mails al heel gewoon vinden. Soms worden in chats of op fora wel hoofdletters gebruikt, maar dan op een eigen manier, zoals in: ,,Een Meisje Uit Me Klas Draagt Elke Dag De Zelfde Klere ik moet het gewoon zeggen ze gebruikt het ook als gym kleren ik vind het gewoon kk vies'. Soms worden hoofdletters ingezet om woorden te benadrukken, misschien ook omdat vet en cursief niet beschikbaar zijn: `ik vind t GOOR!!!' of `Dood Gothics! DoooOOOoooD!'

Volledige werkwoorden krijgen vaak geen n aan het eind, dus is het: ze konde, gekrege, enzovoorts. En waarom in een woord met ch die letters gebruiken? Het gaat toch ook met een g, zoals in slegt, sgatjes en zelfs maatsgapij. Aan de andere kant kun je ook soms `techen' lezen, bijna als een soort hypercorrectie.Ook andere spellingconventies worden met een korreltje zout genomen, zo wordt ks vaak x, wat leidt tot nix. Af en toe staan er ook opvallend goed gespelde woorden in een tekst, die verder bepaald niet foutloos is, bijvoorbeeld (over het uitschelden van leraren): ,,En als ie et wel hoorde, dan tog maar je excuses aanbieden want jah dat hoort tog eigenlijk niet he'. Wie deze vormen van taalanarchie ziet, beschouwt de discussie over de recente spellinghervorming al snel als gekrakeel in de marge.

Verkleinwoorden krijgen nogal eens uh aan het eind (marcotjuh), net als woorden die eindigen op -en: `lekker breezeslettuh op de bek poffuh' (lekker breezersletten zoenen). De ij wordt bij sommigen een y. Merkwaardig is nog dat sommige klanken die wel (deels) gehoord worden, maar die in gewone schrijftaal ontbreken, worden toegevoegd, en dus vind je: `owja' (o, ja) en `ofsow' (of zo).

Veel woorden worden gespeld in een spreektaalversie en het is dus `me broer' en `me leven', net als `jou vriend', `dalijk', `gwoon', `wrom', `natuluk', `nie' (niet) en `zoon' (zo'n). Een leuke uitzondering is `per c' (per se). Sommige woorden die in het mondelinge taalverkeer één geheel vormen, worden ook aan elkaar gekoppeld. Het vaakst komen waarschijnlijk duowoorden voor als `kga'. Op fora of in MSN-chats zijn bijvoorbeeld ook te lezen: `hoest' (hoe is 't, soms ook weergegeven als: hst), `dak' (dat ik) `tozzo' (tot zo), `lama' (laat maar) en `maja' of `mjah' (maar ja). In de gesproken taal vindt iedereen dit gewoon. De minister-president heeft het tenslotte ook over de `nesegering' (Nederlandse regering).

Opvallend is dat op interfora jongeren elkaar af en toe aanspreken op hun taalgebruik, zoals in de volgende bijdrage: ,,eej Nosh leer a.u.b. eerst es Nederlands voordat je commentaar gaat geven. het volt. dw. van sterven = gestorven en niet gesterft, sukkel.''

Een andere kenmerk, dat juist niets met spreektaal te maken heeft, is dat van de verkortingen, zoals `zkr' of `ckr' (zeker), `gwn' (gewoon), `ms' of `miss' (misschien) en het overbekende `ff' (even). Incidenteel kom je `afchi' (afhaalchinees) of `n'rtje' (nummertje). Los is zo'n vorm als `n'rtje' nauwelijks te begrijpen, maar in een discussie over de kwaliteit van een rapnummer is de betekenis volstrekt duidelijk. Merkwaardig is dat aan de ene kant woorden worden verkort, maar dat daartegenover de neiging bestaat om andere woorden weer te verlengen. Beter wordt dan `betersz', en mee wordt `meej'.

Het gebruik van verkortingen is natuurlijk een gevolg van de behoefte om snel te kunnen communiceren. Bij sms'en speelt verder een rol dat er betrekkelijk weinig ruimte is voor een bericht: hoe meer er kan worden weggelaten, des te beter. In het verlengde daarvan worden er woorden met cijfers gemaakt, in het Nederlands vooral de 8: ik `d8', `verkr8' en `er8er'. Je kunt iets `4en', `suc6' hebben, en dan ook nog `A3aan' heten, in je `1tje' zijn, ergens `h1' gaan of iets voor `jez11' doen.

Dat in digi taal de klinkers soms worden weggelaten, is overigens linguïstisch gezien helemaal niet vreemd. Verkortingen en afkortingen behoren tot het standaardgereedschap van de taal. Denk maar aan een advertentietekst als de volgende: `T.k. z.g.a.n. basgit. T.e.a.b.'. Of de korte huiselijke briefjes in de volgende trant. `Doe je 't a.j.b. z.s.m.? gr. Timo.'

Non-verbale tekens worden vaak ingezet om een betekenis uit te drukken zonder woorden te gebruiken. Het bekendst is :-) om aan te geven dat iets leuk is of leuk bedoeld. Daarvan bestaan veel varianten, zoals ;-) (knipoog) , :-o (gaap, dus vervelend) of :-(( (ik ben erg droevig). In het boekje `Sms-taal duizend maal' van Louis Hilgers staan reeksen van dat soort tekens, vaak zo ingewikkeld dat vrijwel niemand ze zal gebruiken, zoals >>:-<< voor `woest'.

Naast dit soort zelf met het toetsenbord te construeren tekens biedt het internet heel veel te kopiëren emoticons, sommige ook bewegend, waarvan het gele, vrolijke gezichtje de smiley het bekendste is. Op het forum van de urban radiozender FunX gaat vrijwel elke post, dat wil zeggen elke bijdrage aan de discussie, vergezeld van zo'n emoticon. Bij pesterig bedoelde post staat dan een gezichtje met uitgestoken tong en twee (bewegende) handen tegen de oren, het ouderwetse `sliep uit'.

kk lauw

Eerder was er al enige publiciteit over een schoolopstel van een dertienjarig Schots meisje volledig in sms-taal. Zoiets is een curiositeit, maar verder tamelijk onzinnig als een lezer werkelijk moet puzzelen om van `My smmr hols wr CWOT. B4 we usd 2go2 NY' het volgende te maken: `My summer holidays were a complete waste of time. Before, we used to go to New York' In dezelfde categorie valt het recente bericht dat in Australië de bijbel is vertaald in sms-code. De eerste zin van Genesis luidt dan ook: 'In da Bginnin God cre8d da heaven & da earth'. Dit lijkt vooral een krampachtige poging om in de smaak te vallen bij de jeugd van tegenwoordig.

Het Engels infiltreert overal, dus zeker in het digitale taalgebruik van jongeren. In sms'jes komen veel afkortingen uit het Engels voor, die deel zijn gaan uitmaken van het internationale sms-jargon: `hand' (have a nice day), `J4F' (just for fun), `btw' (by the way), ihtg (I have to go), CU (see you). Een enkele keer tref je het, en zijn er drie kenmerken in feite tegelijk aan het werk in een woord als thnx: Engels, verkorting met weglating van de klinker en de x in plaats van ks. Opvallend is dat er soms weer bij wijze van spreken wordt terugvertaald vanuit het Engels. Zo kan je schijt tegenkomen in plaats van `shit', en een uitdrukking als `praat geen poep' is op internetfora tamelijk gewoon.

Het ligt voor de hand dat eigentijdse jongerentaal ook doordringt in chats en andere vormen van digitaal taalgebruik. Jongeren vinden dus een nieuwe `pokoe' (muzieknummer) `kapot leuk', `strak', `super dope', `da shitt of kk lauw' (heel erg goed), zoals ze laten weten op www.zopp.nl. Als iets niet goed is of niet deugt, schrijf je: `dat zuigt'. 's Ochtends na een avondje doorhalen, als je `sma' (meisje) je heeft gedumpt en je te veel hebt gezopen, voel je je `brak'. Andere mensen groet je met: `eeey peepz' (voor `peoples').

Dat peepz wijst op een ander kenmerk van gesproken jongerentaal dat ook in de geschreven versie voorkomt, namelijk het extra gebruik van de soms lang aangehouden z. `Laterz' (tot ziens) is een bekende afscheidsgroet, maar op de computer kom je bijvoorbeeld ook vaak tegen: `kuzzzz'. Die herhaling van een bepaald teken is natuurlijk heerlijk simpel als je gewoon de toets maar hoeft te blijven indrukken. Het is ook te zien bij uitroeptekens, puntjes, maar ook in woorden als `jaaaah', `veel plezieeeer', `jij oooook!!!!'

Er wordt veel gelachen op MSN en in chatteksten, en regelmatig verschijnt dus `haha' (of een verlengde variant: `hahahahaha' is niets bijzonders).

De teksten op internetfora lijken vaak zo uit een gesprek te komen, bijvoorbeeld de volgende, een reactie op de vraag over het uitschelden van leraren: `jah wel eens gedaan heel hard naar hem kk jood geschreeuwt hij deed gwn dom en dat pik ik dan ni maar jah hy deed er nix aan heb hem al paar x uitgesgolden.'

Jongeren schrijven eiegenlijk ook niet naar elkaar door middel van de computer of hun gsm bij het sms'en, maar ze praten met elkaar, ze chatten, en dat gaat als het ware toevallig via een toetsenbord of de tiptoetsen van het mobieltje. Vooral meisjes in de leeftijdsgroep van ongeveer twaalf tot achttien lijken soms aan verslaafd aan MSN. En de kosten liggen natuurlijk veel lager dan bij telefoneren.

ffw88

Wat is nu de invloed van deze vorm van pseudo-schriftelijk taalgebruik? Een wijdverbreid misverstand is dat er zo `een nieuwe taal' aan het ontstaan is. In de meeste gevallen gaat het immers niet om een eigen, nieuwe taal, maar om gewoon, alledaags Nederlands, dat dan wel op een speciale manier wordt weergegeven. Wie `majah' intoetst in plaats van 'maar ja' hanteert alleen een van de norm afwijkende spelling. Hetzelfde geldt voor 'ged8'. Het lijkt er dus niet op dat 'het Nederlands' door de digi taal zou veranderen.

Maar gaan misschien jongeren die eraan gewend zijn geraakt om zo te `praatschrijven', die gewoontes ook overnemen in andere vormen van schriftelijk taalgebruik. Weten ze op een gegeven moment nog wel dat het zo'n is en niet `zoon'? Of wordt de volgende gedachte alleen maar versterkt: het maakt allemaal niet uit hoe je het schrijft, als de boodschap maar overkomt, in de woorden van Rotterdamse rapper Xcellent: ,,Het gaat om de communicatie, en de spelling doet er niet toe.'' Op een vraag over taal en spelling op het FunX-forum reageerde iemand met de nick name `nedrlandr' in waarschijnlijk bewust sterk afwijkende spelling: ,,taal is n shit di mense hbn uitgevond om mt elkaar t kunne communicere ni om elkaar op af t rekene asje toevallig voldoet aan d regeltjes in weet ik wa voor n groen geel boeki''. Wat ze niet in de gaten hebben, is dat eenvormigheid in de spelling nu juist bedoeld is om de schriftelijke communicatie te bevorderen.

Volgens Ron Tebbens, docent Nederlands op het Amsterdamse Berlage Lyceum hebben de leerlingen twee stijlen: ,,De één voor schoolwerk en de andere daarbuiten, en dat mengt niet.'' Zijn collega Jan Post ziet ook nauwelijks effect: ,,Een enkele keer kom je zoiets als ff tegen in een verslag, maar het lijkt erop dat taalgebruik op school en MSN-teksten echt twee verschillende werelden zijn.'' Marike Kwakman van de RSG Enkhuizen is daar minder zeker van. Zij en haar collega's vinden wel (een lichte) invloed van digi taal en dan met name in schrijfwerk van leerlingen uit de onderbouw.

Hoewel er geen harde onderzoeksgegevens zijn, lijken interpunctie en hoofdletters vaker te ontbreken dan voorheen. Leerlingen voegen af en toe ook op school de bekende emoticons toe aan hun schrijfproducten en ze gebruiken soms afkortingen uit het MSN-jargon. Marike Kwakman komt ook een enkele keer zoiets tegen als `me werkstuk'. ,,En ik corrigeerde een keer een leerling die idd had geschreven in plaats van inderdaad, en ze zei: `Mag dat dan niet?''' Zo'n voorval laat zien dat er toch een neiging bestaat om de normen van de schrijftaal in te ruilen voor de nieuwe codes van digi taal, die mogelijk steeds meer terrein gaan winnen. Soms zijn die ook terug te vinden in het werk van bovenbouwleerlingen als ze `trug' schrijven, een spelfout die in het niet-digitale tijdperk vermoedelijk nooit voorkwam.

Waarom onderbouwleerlingen in hun schoolwerk meer invloed van digi taal laten zien dan bovenbouwleerlingen, weten we niet. Misschien zijn de laatsten gevoeliger voor de eisen die leerkrachten stellen. Of de jongere leerlingen zijn simpelweg al langer opgegroeid in de MSN-sfeer en de kenmerken van digi taal laten zich niet meer uitpoetsen. Jongeren rapporteren zelf trouwens wel invloed van digi taal of problemen bij het schrijven op school. Zo liet `ggirl' het volgende weten op het FunX-forum: ,,bv ff dan weet ik niet meer hoe je even moet sgreijven of w8t dan vergeet ik de nederlandse woorden maar meestal hou ik het wel afgesgeid hoor''. Simone Vreeke, leerling van het Sint Vitus College in Bussum (5-vwo) `zit veel op MSN' zoals dat heet. Ze heeft het idee dat haar spelling de laatste tijd erg is achteruit gegaan. ,,Ik heb op school de neiging om punten en hoofdletters weg te laten. Maar ook de spelling van bepaalde woorden. Dan weet ik bijvoorbeeld niet meer of echt met een g is of met ch.''

Hoe sterk digi taal uiteindelijk het schriftelijk taalgebruik zal beïnvloeden, is niet duidelijk. Om dat te weten te komen, moeten we zeker nog ffw88.