`Ik praat de bouwaffaire niet goed' (Gerectificeerd)

De langst zittende topman van Nederland vertrekt. Wim van Vonno van bouwbedrijf BAM blikt terug op zijn bewogen carrière en op de bouwaffaire. ,,Het was geen systeem van prijs opdrijven, maar van werk verdelen. Heel concurrerend.''

Nee, hij wil niet zeggen wat hij het mooiste gebouw vindt dat hij als bestuursvoorzitter van bouwmaatschappij BAM heeft neergezet. ,,Als ik door het land rij kan ik echt genieten van allerlei projecten van BAM. Zoals de HSL. En de Westerscheldetunnel.'' Het schilderij van Ans Markus boven zijn bureau op het hoofdkantoor in Bunnik verraadt echter veel: het is een artist's impression van de Amsterdam Arena, het stadion waarvan BAM een van de aannemers was. ,,Ja, de Arena. Daar kick ik op als ik er langs rij. Mijn vrouw en ik zijn beiden Ajax-fan.''

Wilhelmus van Vonno (Hilversum, 1941) neemt afscheid. Op 1 januari, de dag dat hij 65 wordt, komt er een einde aan het bewind van de langstzittende bestuursvoorzitter van een beursgenoteerd fonds: 23 jaar en zes maanden. Onder zijn leiding nam de omzet van de inmiddels 136 jaar oude Bataafsche Aannemingsmaatschappij toe van 500 miljoen gulden tot 7,5 miljard euro. ,,We hebben het bedrijf nu redelijk in de hand. De periode van de grote fusies is achter de rug en de nieuwe onderdelen zijn goed ingebed in het bedrijf. BAM is de afgelopen vier jaar vijf maal zo groot geworden.''

Omdat het moment zo goed is en hij zijn vertrek twee jaar geleden al intern aankondigde, doet het afscheid niet zo'n pijn. ,,Misschien komt dat nog.'' Van Vonno geeft zijn bedrijf over in vertrouwde handen: die van Joop van Oosten, die met bijna dertig jaar nog langer bij BAM zit dan Van Vonno, en sinds 1995 zijn rechterhand is in de raad van bestuur.

Van Vonno's leiderschap van BAM is niet zonder slag of stoot verlopen. Zijn lange loopbaan telde twee dieptepunten, of `moeilijke dossiers' zoals hij zelf liever zegt. De zaak die hij steevast aanduidt als `de bouwaffaire', om het woord bouwfraude maar niet in de mond te hoeven nemen, en het faliekant mislukken van de activiteiten in Duitsland na de val van de Muur in 1989.

Wat ging er fout in Duitsland?

,,We hebben dezelfde fout gemaakt als iedereen: we dachten dat we na de val van de Muur direct aan de slag konden. Maar de Duitsers hebben zo'n andere wijze van denken en werken. Nederlanders zijn compromismensen. Als er wat fout gaat, ga je om de tafel zitten. Oplossen en verder. In Duitsland lossen ze niks op. Je krijgt een brief dat je schadeplichtig bent, dat het jouw schuld is en dat je binnen veertien dagen moet betalen. Ze zijn heel inflexibel, dat is hun grootste probleem. Als ik dat allemaal geweten had, was ik niet in Duitsland begonnen.''

De moeizame samenwerking met de oosterburen lag niet aan BAM, vindt Van Vonno. ,,Alle bouwbedrijven hebben zich verslikt in Duitsland. Bovendien geldt het voor meer sectoren. Vraag het maar aan bankiers. Met Duitsers werken is heel lastig.''

Toch komt nog altijd zo'n tien procent van de omzet van BAM uit Duitsland.

,,We zitten in een soort klem. Duitsland is namelijk wel de grootste bouwmarkt van Europa. Na de overname van HBG in 2002 is BAM een van de grootste spelers van Europa geworden.'' HBG is, anders dan BAM, in de jaren negentig actief gebleven in Duitsland, overigens zonder veel succes. Na de overname moest BAM flink snijden in de nog altijd verlies lijdende Duitse HBG-dochters.

En dan was er de bouwfraudezaak. Traumatisch, noemt Van Vonno deze zwarte bladzijde uit de Nederlandse bouwgeschiedenis. ,,Die zaak is uiterst negatief geweest. Voor BAM en voor de bouw in z'n geheel.'' En ook voor hem persoonlijk. ,,Het is niet leuk om er op feestjes telkens mee geconfronteerd te worden. Al is het voor mij iets makkelijker dan voor iemand die lager in de organisatie zit. Ik heb misschien iets sneller mijn antwoord klaar.'' Als enige topman uit de bouwwereld verscheen Van Vonno op de zittingen van de rechtbank, om zijn mensen een hart onder de riem te steken.

Na een jarenlange procedure legde de rechter deze zomer twee bestuurders van BAM een boete op van ieder 2.500 euro. Het bedrijf moest 45.000 euro betalen. Eerder al moest BAM een boete aan de mededingingsautoriteit NMa betalen: 40 miljoen euro. Dat had invloed op de winst.

Van Vonno relativeert de episode graag. ,,De bouwfraude is een affaire geworden, omdat een PvdA-Kamerlid [Rob van Gijzel] weg moest, onder meer wegens te grote kritiek op de fractieleiding. Hij had de bouwafspraken op de agenda gezet. Hij was zo recalcitrant dat andere partijen het niet meer pikten, ook z'n eigen partij niet. Maar er moest na zijn vertrek wel gescoord worden: dat werd de enquête. Ik praat de bouwaffaire niet goed, maar er was door die enquête wel heel veel negatieve aandacht. Kijk maar eens in de NMa-rapporten. Hoeveel bedrijven zijn er niet beboet voor kartelvorming? Alleen de bouw kreeg zoveel aandacht.''

Had de bouwwereld niet eerder moeten stoppen met de onderlinge prijsafspraken bij openbare aanbestedingen?

Jawel, erkent Van Vonno. ,,We wisten wel dat er iets niet in de haak was, al waren prijsafspraken pas sinds 1992 echt verboden. We hebben als bouwers zelf diverse pogingen gedaan om die afspraken te stoppen, maar dat is niet gelukt. Dat kun je ons wel kwalijk nemen.''

Heeft u overwogen om persoonlijk consequenties te trekken uit de bouwfraudezaak en op te stappen?

,,Nee, ik houd van deze club en als je van elkaar houdt, moet je niet uit elkaar gaan als het even moeilijk is.'' In zulke moeilijke dagen moet een topman bij zijn troepen blijven, vindt Van Vonno. ,,Je hebt als bestuursvoorzitter geen grip op dat soort mechanismes, waarvan je weet dat ze eigenlijk niet mogen. Bovendien word je als topman betaald om de continuïteit in je bedrijf te waarborgen. Je kunt niet als enige besluiten om op te houden met prijsafspraken. Dat moet je met een aantal tegelijk zeggen. Had ik dat wel gedaan, dan hadden we aan een aantal projecten niet mee kunnen doen en was BAM in gevaar gekomen. De risico's waren heel groot. Want het was geen systeem van prijs opdrijven, maar van werk verdelen, heel concurrerend. Dat hebben we als sector niet duidelijk over het voetlicht weten te krijgen.''

Die `concurrentie' heeft toch de prijzen opgedreven?

,,Al die verhalen van miljarden die verdwenen zijn in allerlei zakken, het is allemaal niet waar. Dat de prijzen met tien procent werden opgedreven, het is door allerlei analyses weerlegd. Maar dat kwam weer niet in de krant. Als je kijkt naar de totale schade van de bouwaffaire, waar hebben we het dan over? Ik ken een groot bedrijf uit de AEX-index dat in zijn jaarverslag een voorziening heeft opgenomen, al jaren lang, om kartelboetes te betalen. De waarde daarvan is bijna net zo groot als de hele bouw. Eén bedrijf in z'n eentje! En daar hoor je niemand over.'' Van Vonno wil de naam van het bedrijf niet noemen, maar doelt vermoedelijk op Akzo Nobel. Dat concern heeft een voorzieningenpost van een kwart miljard euro in zijn jaarrekening opgenomen om onder meer eventuele claims vanwege afspraken met branchegenoten. De schade die verschillende overheden zouden hebben geleden als gevolg van de bouwfraude is becijferd op ruim 73 miljoen euro.

Van Vonno gebruikt deze laatste maanden vooral om zijn laatste kunststuk in goede banen te leiden: de onderhandelingen met bouw- en projectontwikkelingsbedrijf AM. Eén dag voor hij op 1 oktober de hamer aan Van Oosten overdroeg, kondigde hij de aankoop aan. Twee weken geleden werd de overname, ter waarde van ruim 950 miljoen euro, beklonken. Voor bijna de helft daarvan wordt de projectontwikkelingstak direct doorverkocht aan de Duitse investeringsmaatschappij Msref.

De overname van AM is de grootste uit een lange reeks in Van Vonno's loopbaan, die begon met een studie technische natuurkunde in Delft. Toen hij de afstudeerprijs van het jaar 1965 won, werd hij prompt door zijn hoogleraar gevraagd om te promoveren. Dat deed hij in drie jaar, op de fysische eigenschappen van glas - om precies te zijn op de tweespletenproef van Young en de driespletenmethode van Zernike. Hoe handhaafde dr.ir. Van Vonno zich in de bouwwereld? ,,Ik ben geen wetenschapper'', zegt hij over zichzelf. ,,Ik ben een veel te praktisch mens. Ik wilde altijd al de bouw in. Niet dat ik zo van klussen hou. Maar ik had gevoel voor leiding geven. Ik doorzag dingen.''

Hoeveel overnames heeft u bij BAM geregeld?

,,Het zullen er tussen de vijfentwintig en de dertig zijn.'' De grootste vóór AM: HBG in 2002, NBM in 2000 en de bouwtak van het failliete Bredero in 1987. Via NBM kreeg BAM het bedrijf in handen, waarmee drie jaar eerder een fusie mislukte: bouwbedrijf Wilma. Op het laatste moment in de onderhandelingen besloot Van Vonno - ,,in tien minuten'' - om er van af te zien. Nooit werd duidelijk waarom. Van Vonno nu: ,,Gewoon, omdat het niet klikte. Niet een beetje, maar he-le-maal niet. We wisten dat het met Wilma lastig zou worden, het bedrijf leed zwaar verlies. Maar het ging op het moment suprême vooral fout in de discussies. Zó fout dat we hebben gezegd: punt uit, klaar, af. Daar heb ik nog steeds geen spijt van.''

Heeft u die 23 jaar nooit als sleur ervaren?

,,Ik heb niet 23 jaar op dezelfde stoel gezeten. Het bedrijf is zó veranderd in die tijd. Leiding geven aan een bedrijf van 100 miljoen is iets heel anders dan aan een bedrijf van 8 miljard. En een Nederlands bedrijf is iets anders dan een Europees bedrijf. En utiliteitsbouw is niet hetzelfde als woningbouw en dat is weer iets anders dan infrastructuur.''

Hij voelt nog dezelfde betrokkenheid als toen hij in 1982 begon bij BAM. ,,Mijn vrouw laat elke ochtend de honden uit en haalt dan de Telegraaf uit de bus. Het eerste wat ik doe, is kijken op welke koers BAM de dag ervoor gesloten is.'' Van Vonno heeft altijd ,,topman tussen de mensen'' willen zijn, zegt hij, gevraagd naar het type leiderschap dat hij heeft nagestreefd. ,,Elke drie maanden ging ik naar de kwartaalrapportages van de dochterbedrijven.'' Vroeger ging hij vaker met de helm op op bezoek in bouwputten, maar daar kwam het de laatste jaren minder van. Wel, gelooft Van Vonno, heeft hij altijd waardering geoogst bij al zijn inmiddels 27.000 mederwerkers. ,,Ik word na 1 januari benoemd in de raad van commissarissen, op de zetel die de Ondernemingsraad mag voordragen. Dat zegt wel wat.'' Zijn echte afscheid volgt pas in 2014; commissarissen mogen bij BAM maximaal twaalf jaar in functie blijven.

Op zijn afscheidsfeestje voor zijn zakelijke relaties, eind vorige maand, waren vele prominenten aanwezig. De jubilaris kreeg een boekje uitgereikt, getiteld Uitgesproken. Daarin anekdotes over Van Vonno, opgetekend door collega's, zakenpartners en andere bekenden. De meeste topmannen van andere bouwconcerns waren aanwezig, net als voorzitter Elco Brinkman van koepelorganisatie Bouwend Nederland. Ook minister Dekker van VROM was er. Van Vonno: ,,We hebben elkaar nog eens gezegd dat er geen hard feelings zijn na de bouwaffaire.'' Minister Brinkhorst van Economische Zaken was verhinderd. Maar er waren ook mensen nadrukkelijk niet uitgenodigd. ,,Nee, Marijke Vos [voorzitter van de parlementaire enquête naar de bouwfraude] en Rob van Gijzel had ik niet uitgenodigd. Er waren alleen mensen welkom met wie ik iets heb.''

Rectificatie

In het artikel `Ik praat de bouwaffaire niet goed' (25 november, pagina 10) staat dat de schade die overheden geleden zouden hebben door de bouwfraude becijferd is op 73,5 miljoen euro. Dat is niet juist. De 73,5 miljoen is het bedrag dat een deel van de bouwsector betaalt om civiele claims van de overheid te voorkomen.