Ik maakte dromen werkelijkheid

Ben van Os werd beroemd als art director van de films van Peter Greenaway. Het Haags Gemeentemuseum wijdt een tentoonstelling aan zijn oeuvre. ,,Je maakt iets, het wordt gefilmd, het verdwijnt.''

Een groot vlezig hoofd, oprijzend uit de zwarte berg van een jas. De armen voor de borst geklemd, de blik strak, een beetje wantrouwend op de toeschouwer gericht. Volle lippen, kaal, een rond brilletje. Het schilderij naast de ingang van de aan Ben van Os gewijde tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum toont de art director ten voeten uit. Hij staat er als de trotse circusdirecteur die de mensen zijn voorstelling heeft ingelokt. `Ik heb mijn werk gedaan. Ze zijn het komen zien.'

Te zien is er veel op de expositie die Ben van Os (1944) zelf inrichtte. Met licht, achtergronden, meubels, kleden en tal van dingetjes maakt hij sferen zoals hij die in meer dan veertig speelfilms creëerde. Zoals voor Peter Greenaway sinds 1985, voor Sally Potters Orlando - wat Van Os in 1994 zijn eerste Oscarnominatie opleverde - en vorig jaar voor de Vermeerfilm Girl with a Pearl Earring - zijn tweede kans op een Oscar. Aanstaande woensdag hoort hij of zijn vormgeving van de nieuwe Johnny Depp-film The Libertine hem een Britse award voor de beste art direction oplevert.

Zijn speech was al klaar, toen in Hollywood: ,,Dank u allen. In mijn kindertijd stimuleerden mijn moeder en mijn oma mij tot dromen. Ik maakte van die dromen sprookjes als beelden van klei. Nu nog kan ik dromen. Ik kan de dromen dromen van de regisseurs en producers waarmee ik werk, en ik kan ze werkelijkheid maken. Zelfs deze avond is een grote droom voor mij en voor iedereen met wie ik leef en werk. Dank u wel. Ik ben zeer vereerd.''

Hij schreef zijn dankwoord in het Hollands Dagboek dat hij tijdens de Oscarweek in maart 1994 voor deze krant bijhield. Niet Orlando, maar Spielbergs Schindler's List won de prijs voor beste art direction. Maar het was een goed dankwoord. Je ziet de forse man van het schilderij opstaan en het voorlezen. De zaal raakt ontroerd. Vorig jaar zat hij weer aan het tafeltje met genomineerde art directors. Opnieuw bleven de woorden ongesproken.

Thuis, in zijn huis in Den Haag, lijkt Ben van Os kleiner geworden. Hij loopt moeilijk en hangt zwakjes in zijn stoel. Niet meer de rijzige man van het schilderij uit 1996 van Marike Bok. ,,Ik heb de ziekte van Parkinson. Ik kan niet meer tekenen, niet meer schrijven, niet meer fietsen, nauwelijks lopen. Het is lastig allemaal. Ik val steeds om. Ik zou graag willen werken, maar ik denk niet dat het lukt.'' Is er een kans dat het beter gaat? ,,Nee, het is progressief, dat houdt in dat het gewoon steeds erger wordt. Er is niks aan te doen. De tentoonstelling is een afsluiting.''

Het grote gebaar

Ben van Os is de man van het grote gebaar. Altijd geweest. In de films die hij met Peter Greenaway maakte, gaat hij van overdadig tot voorbij het barokke. Kussens, fluwelen kleden, gouden kandelaars. Overvloedige maaltijden met zwanen op zilveren schalen. Vele kilo's druiven. Hij kiest voor bijzondere locaties als de Rotterdamse dierentuin en weet voor kleine budgetten een ongekende weelderigheid in het beeld te creëren. Werken met hem was een feest, zeggen zijn collega's. Waar hij de spullen vandaan haalde was soms wat vaag als hij weer met een vrachtwagentje vol kwam aanrijden. Hij wist musea als het Haarlemse Teylers te bewegen hun prachtigste bezittingen uit te lenen. Je zag het in het werk van Greenaway, dat hij van Zoo (1985) tot en met The Baby of Macon (1992) vormgaf. Steeds als duo met Jan Roelfs.

Baby of Macon was een visueel hoogtepunt, maar betekende ook het einde van de samenwerking met Roelfs en Greenaway. Roelfs koos voor het grote werk in de Verenigde Staten, de regisseur ging verder met hun assistent Wilbert van Dorp. Zelf bleef Van Os liever in het minder zakelijke Europa waar hij zich met hart en ziel in films kon storten. Ate de Jong, Frans Weisz, Thomas Vinterberg, Bernardo Bertolucci, Ian Kerkhof - hij kleedde tientallen films en televisieproducties aan. Al in 1991 leverde het hem een Gouden Kalf op voor zijn oeuvre en vorig jaar kreeg hij een Deense prijs voor Vinterbergs It's all about love.

Op de expositie Gebouwde luchtkastelen in het Haags Gemeentemuseum is te zien wat Ben van Os allemaal kan. De expositie en publicatie zijn onderdeel van de Ouborg Prijs van de gemeente Den Haag die hij onlangs kreeg. Het is na het grote feest dat hij eind vorig jaar aanrichtte voor vrienden en bekenden zijn afscheid van het vak.

Voorbij de deur met dat grote schilderij heeft hij binnen in de zaal drie tableaus ingericht met door hem gekozen voorwerpen uit de museumcollectie aangevuld met props uit drie films. Je proeft er de sfeer van één van zijn Nederlandse producties (Eline Vere), van een van de Greenaways (Zoo: A Zed and Two Naughts) en van een buitenlandse productie (Girl with a Pearl Earring). De twee korte muren van de museumzaal zijn geheel beplakt met tientallen stills en op de lange muur tegenover de stijlkamers worden filmfragmenten geprojecteerd.

Schilderijen, brokaten kleden, tin, zilverwerk, boeken, stoelen, kussens, een passer, schedels, geweien, een schildpadpantser, een paar gekalligrafeerde slagtanden, met schelpjes versierde tassen, snijwerk uit rood koraal, een strakke buizenstoel, een grijs vloerkleed, een echte Mondriaan, boeken, een Rietveldstoel, tarotkaarten, kanten muiltjes, waaiers, kettingen, kralen, borstels, spiegeltjes, een dichtgeslagen bijbel, de schedel van een mens. Dit alles bijeengebracht in drie kamers die elk meesterlijk de sfeer van hun film oproepen. Scènes uit die film draaien op een televisie op de grond.

Van Os had in het museum verder iets willen doen met eten - alom tegenwoordig in zijn films - maar dat mocht niet. Ook had hij graag meer licht gehad, maar het moest in een grote zaal met helaas slechts één venster.

Hoewel je bij Van Os in de eerste plaats aan barokke overdaad denkt, is vooral het middelste kabinet eerder ingetogen. ,,Zoo is zakelijk'', zegt Van Os. ,,Eline is barok, en Vermeer een zeventiende-eeuws schilderij. Daar heb ik geen stoffen gebruikt zoals bij Eline Vere, maar veel steen en gekalkte muren, net als op Vermeers schilderijen.''

Hij beaamt dat Zoo mijlenver verwijderd lijkt van de rest van zijn werk. ,,Dat hebben ze vaak gezegd. Het verband ligt in de emoties. Het basisontwerp is bij mij altijd functioneel en dan maak ik met props een sfeer.'' Hij doet dit met grote kussens en weelderig fluweel, maar ook met strak meubilair zoals in dat zakelijke Zoo-kabinet. Waarin je dan wel weer een grote Chinese vaas ontdekt met handvatten in de vorm van uitbundige draken. ,,Die staat daar voor het contrast'', zegt hij. ,,Zoiets geeft een verheviging van de sfeer.''

De geweien komen uit de Vermeerfilm van Peter Webber. Net als de ezel met het onaffe doek van het meisje met de paarlen oorbel en de Rubens en Goltzius aan de muur. Veel van wat hij voor zijn films kocht, bewaart hij in zijn huis in Noord-Frankrijk.

Dankzij de tableaus kan de kijker nu eens rustig bij het werk van Van Os stilstaan. Zonder afleiding door verhaal en acteurs. Van Os zelf lijdt daar veel minder onder. ,,Ik vind het zelfs prettig dat dingen snel voorbijgaan. Je maakt iets, het wordt opgenomen en daarna verdwijnt het weer. Maar het blijft intact door middel van film. Licht en camera brengen mijn werk tot leven.''

Sferen

Over de vraag wat er zo aantrekkelijk is aan het vormgeven van films hoeft Van Os niet lang na te denken. ,,Film is een verheviging van de werkelijkheid. Je kan sferen maken die je normaal in het leven niet realiseert. The Cook, the Thief, his Wife & her Lover was het maximale wat ik kon doen. Dat is mijn meest geslaagde film. Het was fantastisch om de sfeer die Greenaway had bedacht ultiem te laten beleven. Prachtige kleuren en de samenwerking met Jean Paul Gaultier die de kleding ontwierp, was heel inspirerend. Orlando en `Vermeer' waren ook fantastisch om te doen. Het is een manier van denken die ik altijd al had en die ik uiteindelijk kon realiseren in die films. Ook wel een beetje in Eline Vere. Art direction is een sfeer maken die eerst nog niet bestaat, alleen in het script.''

,,Het was je lust en je leven al die feesten en aankledingen die je organiseerde, ook in het echt'', vult zijn echtgenote Annemarie de Bakker aan. ,,Je vindt het heerlijk om van alles in beweging te brengen en mooi te maken. Je krijgt iedereen mee met je enthousiasme. Dat was jouw gave.''

Tijdens het filmen bleef Van Os altijd tot het laatste moment op de set. Hij genoot van het samenwerken met zijn decorbouwers en het samenspel met regisseur, licht, cameraman en acteurs. Maar hij was daar ook om controle te houden. ,,Ja natuurlijk. Jan Roelfs, mijn ex-partner, heeft Oliver Stone's Alexander gedaan. Hij levert sets af en kan daarna weer verdwijnen. Je mist dan de sfeer en de intense manier van werken.''

Volgens Van Os komt vrijwel alles wat hij schept uit het script. Toch moet het voor een regisseur als Greenaway een geruststelling zijn om te weten dat iemand als hij zijn gedachten gaat vormgeven. Greenaway durft daardoor misschien wel extremer te zijn in zijn plannen. ,,Dat was belangrijk, ja'', zegt hij aarzelend. Je ziet hem even inwendig vechten tegen de ziekte die hem neerdrukt. Dan, zelfverzekerder: ,,Samen hebben we die ultieme barokke sfeer kunnen maken in The Baby of Macon.'' Een zelfs voor Greenaway overdadige historische film, een soort toneelspektakel inclusief publiek in de Oude Kerk in Amsterdam. ,,Voor die film hebben we een groot altaar op wielen gemaakt. Enorme tribunes gebouwd en een banket aangericht voor de trouwerij van de zoon van de bisschop.'' Zouden Greenaway's films zonder hem anders zijn geworden? ,,Ze zouden het exorbitante missen, denk ik.''

Van Os' laatste film, The Libertine, speelt net als `Vermeer' in de zeventiende eeuw. Zeven jaar geleden zou hij die film al maken, maar toen kwam de productie financieel niet rond. Later, met Johnny Depp in de hoofdrol, wel. The Libertine is vorig jaar opgenomen. Kan hij hierna nog een film doen? ,,Nee'', zegt hij zacht.

,,Communiceren is zo moeilijk'', legt zijn echtgenote uit. ,,Mensen moeten steeds vragen `wat zeg je'. Daar word je zo moe van. Wederzijds. Het is heel triest.''

Van Os: ,,Ik kreeg bij The Libertine hulp van mensen die me goed kennen. Maar op een gegeven moment ga je je realiseren dat het te vermoeiend wordt.'' Zijn vrouw: ,,Het is een zwaar leven, hoor, heel vroeg beginnen en heel lang doorgaan. Ook als je gezond bent is het voor een mens van zestig al haast niet meer te doen.''

Had hij nog graag iets willen doen? ,,Ik had de film willen doen die Greenaway nu aan het maken is over het leven van Rembrandt.''

Gaat hij woensdag naar de uitreiking van de BIFA-awards in Londen? ,,Jazeker.'' Zijn vrouw: ,,Het zou leuk zijn als hij voor The Libertine ook nog een Oscarnominatie krijgt. De derde keer moet het lukken!'' De Amerikaanse distributie is in handen van de broers Weinstein, fameus om hun keiharde Oscarcampagnes. Dus wie weet klinkt op 5 maart dan toch eindelijk zijn droomspeech in Hollywood.

De tentoonstelling `Gebouwde luchtkastelen' is t/m 5 februari 2006 te zien in het Haags Gemeentemuseum. Inl: www.gemeentemuseum.nl. Publicatie:`Ouborg', Uitg. Stroom Den Haag.