Glimp van de toekomst

Voor de documentaire 49 Up werden twaalf Britten voor de zevende keer in hun leven bezocht door filmmaker Michael Apted. Opvallend in deze aflevering is het gebrek aan drama. Iedereen is tot rust gekomen.

Zwaar moet het zijn. Dat twaalf miljoen Engelse tv-kijkers - de kijkcijfers in de rest van de wereld zijn onbekend je leven volgen is tot daar aan toe. Dat is een abstract gegeven, die mensen ken je niet. Maar dat je elke zeven jaar wordt geconfronteerd met je leven tot nu toe, dat je elke zeven jaar je idealen van ooit moet afzetten tegen de werkelijkheid van nu, dat is pas een opgave.

Het is een wonder dat er in 49 Up, het nieuwste deel van de inmiddels klassieke Up-serie, nog twaalf van de veertien oorsponkelijke deelnemers aanwezig zijn. Slechts twee mensen die in 1964 als zevenjarigen begonnen aan het levenswerk van de Engelse filmmaker Michael Apted (1941) zijn afgehaakt. De rest blijft trouw aan het project, ondanks hun twijfels. De zevenjaarlijkse bezoeken van de filmploeg zijn emotioneel slopend, zegt de naar Amerika verhuisde wetenschapper Nick.

Of neem John, prototype van de Britse aristocraat die nimmer een onvertogen woord zal laten vallen en nimmer ongepast gekleed zal gaan. De jurist met politieke belangstelling en een stichting die geld inzamelt voor goede doelen in Bulgarije. Toen hij zeven was zat hij met zijn even parmantige vrindjes Charles en Andrew de Engelse klassenmaatschappij te verdedigen. In 42 Up liet hij verstek gaan, nu is hij weer van de partij. En zegt hij over de serie: ,,Fascinating, but does it have any value, that's another question.''

Fascinerend is het zeker. Lezen over levens die zich door de jaren heen ontwikkelen is vertrouwd. Zien hoe iemand door de jaren heen verandert en zijn eigen leven becommentarieert is andere koek. Steeds zijn er flarden uit de vorige afleveringen die de continuïteit in de levens benadrukken. Het beeld gaat heen en weer van Tony als zevenjarig schoffie uit de Eastend naar Tony als 49-jarige family man met drie kleinkinderen in zijn tweede huis in Spanje.

Linkse club

Dat er na de eerste editie een vervolg zou komen, was in 1964 nog niet duidelijk, vertelde Apted in 1999 in deze bijlage. De film was een initiatief van World in Action, het documentaire-programma van Granada Television. Apted: ,,Een zeer linkse club, net als ikzelf. We hadden een verborgen agenda, we wilden laten zien dat Engeland verdeeld was en dat de kansen ongelijk gespreid waren. Het was een revolutionaire tijd, we wilden democratisering, de stem van de working class moest worden gehoord.''

Dat verklaart de keuze voor acht arbeiderskinderen en zes rijkeluiskinderen, zonder de nuance van de middenklasse. Het uitgangspunt was polemisch. Door de zevenjarigen te portretteren, en hen te laten vertellen over hun verwachtingen, wilden de makers een beeld geven van Engeland in het jaar 2000. Aan het einde van elke aflevering klinkt nog steeds een zware, onheilspellende stem: ,,This has been a glimpse of Britain's future.''

Ook al werd de serie steeds minder politiek en meer gericht op de individuen, de tweedeling in de Engelse samenleving is nog steeds helder. Kijk maar naar Bruce, de idealist. Op zijn zevende wilde hij later naar Afrika om daar ,,minder beschaafde'' mensen te leren om ,,min of meer goed'' te zijn. Op zijn veertiende was het vooral een engeltje met blonde krullen. Op zijn 21ste studeerde hij wiskunde in Oxford, daarna volgden banen als leraar in India en Londense achterstandsscholen. Op zijn 49ste geeft hij les aan een chique school in een idyllische buitenwijk en speelt hij cricket in het weekend. Toch nog. Niemand ontsnapt aan zijn komaf.

Opvallend aan 49 Up is het gebrek aan drama. Iedereen is tot rust gekomen. Ze leggen zich neer bij het niet-perfecte huwelijk, de niet-perfecte baan. Er zijn nog wel ambities een sportcafé in Spanje openen, beroemder worden als wetenschapper dan als personage in een documentaire maar heel overtuigend zijn ze niet. Het vuur is verdwenen. Deze twaalf mensen lijken zich op te maken voor een status quo tot aan 70 Up in 2026. Je kunt het gruwelijk vinden, maar kennelijk is het de realiteit.

Zou het anders zijn in een samenleving zonder klassen? Het is verleidelijk om te fantaseren over een Nederlandse pendant. Misschien ontwikkelen de levens van gewone mensen zich hier grilliger, minder voorspelbaar. In de keuze van schooltype, baan en partner kennen wij minder vanzelfsprekendheden dan de Engelsen.

Het internationale vergelijkingsmateriaal is in aantocht. In een paar andere landen lopen inmiddels ook levenslange documentaires, geïnspireerd door de Up-serie. Op het IDFA is Born in the USSR, 21 Up te zien. De extra attractie is hier dat deze geportretteerden geboren zijn in een land dat niet meer bestaat, en opgroeien in een samenleving die grote veranderingen doormaakt.

Jonge russen

Ondanks die bonus, en de spannende levensfase van begin-twintigers, kunnen de jonge Russen maar matig boeien. In vergelijking met Jackie, Bruce en Neil wekken het kantoormeisje uit St. Petersburg, de dochter van een plattelandspriester aan de Wolga en de door Amerikanen geadopteerde weesjongen weinig warme gevoelens op. Omdat we ze nog niet kennen natuurlijk. Maar vooral ook omdat we de maker niet kennen.

Door de vergelijking met de Russische navolger valt pas goed op wat de meerwaarde is van Michael Apted. De filmmaker met de dubbele loopbaan naast Up heeft hij ook de Bond-film The world is not enough en de eerste delen van de recente tv-serie Rome op zijn naam staan is een voorbeeldige interviewer en commentator. Zijn intieme band met de geportretteerden draagt hij over aan de kijker. Ook al komt hij nooit in beeld, het vertrouwen tussen Apted en de mensen die zijn lastige vragen beantwoorden draagt de serie.

Apted is net zo eerlijk als zijn onderwerp. Mooi komt dat naar voren in een venijnige monoloog van Jackie. Getrouwd toen ze 19 was, gescheiden toen ze 35 was. Nu woont ze met haar drie zonen in een troosteloze Schotse flat, maar ze is niet ongelukkig. Ze verwijt Apted dat hij haar heeft onderschat en haar tot nu toe onjuist heeft neergezet. Ze heeft meer in haar mars dan het arbeidersmeisje dat hij in haar ziet, vindt ze. ,,Misschien is dit de eerste aflevering over ons in plaats van over jouw perceptie van ons.'' Het vergt moed van een maker om dat in je film op te nemen.

`49 Up' van Michael Apted is te zien op 25 nov om 19u30 (City 5), 29 nov om 14u30 (Cinerama 1) en 4 dec om 14u (City 3)

`Born in the USSR: 21 Up' van Sergei Miroshnichenko is te zien op 25 nov om 23u (Calypso), 29 nov om 12u (City 1) en 1 dec om 20u15 (City 6). Inl: www.idfa.nl.

Het interview met Michael Apted uit 1999 is te vinden op www.nrc.nl/kunst