Documentaires als `parlement van de straat'

Ayaan Hirsi Ali opende gisteravond het IDFA. Het documentairefestival is dit jaar opgedragen aan de vrijheid van meningsuiting.

,,Deze moslimvrouwen zijn geen slachtoffers, maar vechters'' zei Ayaan Hirsi Ali gisteren in bioscoop City over de hoofdrolspelers in de openingsfilms van het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA), Zan en Sisters in Law. ,,Het idee dat moslimvrouwen allemaal passief zijn, is simpel en vals''.

Hirsi Ali opende onverwacht het festival, dat dit jaar is opgedragen aan het recht op vrijheid van meningsuiting, niet als politica, maar als ,,vrouw die in Afrika is geboren en nu in Nederland woont'', zoals festivaldirecteur Ally Derks haar introduceerde. Derks stelde in haar eigen felle, maar warrige toespraak, democratie en documentaire aan elkaar gelijk. ,,Documentaires vormen een parlement van de straat.''

Het is toch de vraag wie er in dat parlement zitting hebben. Derks toont op haar festival films ,,uit elke hoek van de wereld'', maar vele zijn wel geregisseerd door westerse makers, zoals bijvoorbeeld de openingsfilm van de Engelse Kim Longinotto, die in Kameroen een rechter en een openbare aanklaagster filmde die het mishandelen van vrouwen vervolgen.

Dat strookt met de belangrijkste vernieuwing van de achttiende editie van het IDFA, de oprichting van het IDFA Fonds. Regisseurs kunnen hun onderwerp voordragen voor een geldbedrag tot vijfduizen euro. Bezoekers van het festival kunnen geld storten op een rekeningnummer. ,,Het IDFA Fonds helpt off screen, als de film is afgelopen'', zei Derks in haar toespraak. Daarmee wordt het IDFA nog duidelijker een festival van de haves voor de have-nots.

De openingsfilm liet ondertussen ook zien dat vrouwen in ontwikkelingslanden het heft in eigen handen nemen. Dat het publiek van het IDFA daar nog niet altijd aan gewend is, bleek uit de lach die door de zaal schalde toen de vrouwelijk rechter in de film haar pruikje opzette, een ritueel dat meer bij oude witte mannen in Engeland hoort. De openingsfilm bevatte een aantal ongelooflijke beelden, bijvoorbeeld van de vrouw die in de rechtszaal snikkend op haar knieën ging om haar excuses aan te bieden aan het zesjarige meisje dat ze mishandeld had.

Het is de vraag in hoeverre dat gedrag door de aanwezigheid van een camera werd beïnvloed. In een eerdere film van Longinotto, The Day I Will Never Forget, gebruikt een meisje in Kenia de aanwezigheid van de documentairemaakster expliciet om ervoor te zorgen dat haar jongere zusje niet besneden zal worden.

Deze film van Longinotto werd drie jaar geleden op het IDFA vertoond. De Engelse documentairemaakster is een van de coryfeeën van het festival. Het IDFA beschikt inmiddels over een hele stal van zulke regisseurs. Dit jaar wordt dat duidelijk in een apart programma. In `First Films of Famous Filmmakers' worden de debuten vertoond van onder meer Kim Longinotto, Werner Herzog en Victor Kossakovsky. Deze regisseurs zijn allemaal ook weer met nieuw werk aanwezig. Vooral de nieuwe film van Kossakovsky, die drie jaar geleden het meesterwerk Tishe! afleverde, maakt nieuwsgierig. In Svyato kijkt een tweejarig jongetje voor het eerst in de spiegel. De documentaire dingt mee naar de Zilveren Wolf, de prijs voor korte documentaires.