`Polen lijdt onder sociale welvaart'

Polen heeft binnen de EU de snelstgroeiende economie én het hoogste percentage werklozen. Econoom Marek Góra: ,,Polen zit in de val''.

De Poolse loodgieter is een begrip in Europa. Hij werkt keihard, neemt genoegen met een appel en een ei, klaagt nooit en vormt daarom een regelrechte bedreiging voor de sociale welvaart in West-Europa. Want we willen eigenlijk niet hard werken, willen wel goed betaald worden en vinden dat werkgevers vooral goed naar ons moeten luisteren. Die Pool verpest dat nu.

Maar in Polen zelf is de Poolse loodgieter onbekend. Statistisch gezien wordt nergens in Europa zo weinig gewerkt als in Polen: van de beroepsbevolking is maar 52 procent actief, bij een Europees gemiddelde van ruim boven de 60 procent. Tegelijkertijd is Polen een van de hardst groeiende economieën van de EU, met over de laatste vijftien jaar een gemiddelde groei van 4,5 procent. Ziehier een Oost-Europees mysterie.

De Poolse econoom Marek Góra (49), werkzaam aan de Warsaw School of Economics, zegt het zo. ,,Hoe is het mogelijk dat de helft van onze beroepsbevolking niet leeft van arbeid? Dat is niet alleen ongelooflijk en ongezond, het kan niet.'' Volgens Góra lijdt Polen, zij het op een andere schaal, aan dezelfde kwaal als West-Europa: sociale welvaart. De huidige structuur van sociale voorzieningen moedigt de burger aan tot passiviteit en fout gedrag. ,,Het mooiste geld is gratis geld, ook al gaat het bij de Poolse uitkeringen om relatief kleine bedragen. Het is een val en wij zitten in die val.''

Zo is Polen volgens Góra ,,wereldleider'' in aantallen invaliden. Begin jaren negentig werden riante invaliditeitsuitkeringen ingevoerd, als medicijn tegen de overspannen arbeidsmarkt. Het vertrek van arbeidsongeschikten moest gezonde werknemers ruimte geven. Maar het ging precies andersom: gezonde werknemers lieten zich en masse afkeuren door de dokter. ,,Het was destijds makkelijk om jezelf formeel invalide te laten verklaren'', zegt Góra. Het gevolg was en is nog steeds ,,een ramp'' op de arbeidsmarkt. Het doet sterk denken aan de perikelen met de Nederlandse WAO.

Veel Polen beschouwen sociale voorzieningen als een extra inkomen. ,,Ga naar een willekeurig bouwterrein en je vindt met gemak een aantal invaliden op de werkvloer.'' Soms is zulk onwenselijk gedrag zelfs volstrekt legaal. Poolse vrouwen die met pensioen gaan mogen dankzij bizarre wetgeving gewoon blijven werken en dus banen bezetten. Tegen het opheffen van zulke tegenstrijdigheden is grote weerstand. De pensioenen zijn niet hoog en niemand misgunt de vrouw haar dubbele inkomen. Politici al helemaal niet.

Zoals gepensioneerden niet altijd met pensioen zijn, zo zijn Poolse werklozen niet altijd werkloos. ,,Met een registratiekaart van het arbeidsbureau heb je in Polen recht op gratis gezondheidszorg.'' De prikkel om je als werkloze te laten registreren, is daarmee heel groot. Polen heeft officieel de hoogste werkloosheid van heel Europa: 18 procent. Maar als de ruis uit de statistieken wordt gehaald ligt dat percentage waarschijnlijk rond de 12 procent, aldus Góra. En dat getal zou volgens hem nog lager zijn als gepensioneerden en invaliden niet onnodig banen én sociale voorzieningen zouden bezetten. Góra wordt in eigen land snel voor liberaal versleten, omdat hij in het publieke debat al jaren ijvert voor een welvaartshervorming. Maar volgens de econoom is wat hij wil helemaal niet liberaal, maar juist sociaal. ,,Sociale voorzieningen zouden moeten gaan naar de mensen die het echt nodig hebben en naar niemand anders.''

Het huidige Poolse sociale stelsel en het misbruik ervan maakt de arbeidskosten onnodig hoog. Want voor al die oneigenlijke privileges moet worden betaald. Die hoge arbeidskosten ondermijnen de ondernemingszin en remmen uiteindelijk de banengroei af. ,,De economie in Polen groeit misschien ontzettend hard, maar zou twee keer zo hard kunnen groeien'', zegt Góra. Hij noemt ook de bureaucratie als een belangrijk obstakel. ,,Een bedrijf beginnen is erg ingewikkeld. Je moet honderden formulieren invullen. Dat spoort aan tot corruptie. Een ander probleem is dat het in dienst nemen of ontslaan van werknemers geldverslindend en tijdrovend is. Dat moet makkelijker worden gemaakt. Of het nu leuk is of niet, we moeten gewoon accepteren dat de tijden van vaste banen voorbij zijn.''

Regels en wetten veranderen in Polen gaat doorgaans moeilijk, maar soms lukt er iets. Zoals in 1999, toen het pensioenstelsel werd omgegooid. Góra was een van de architecten van de hervorming, die gelijktijdig en los van elkaar in Zweden en Polen werd doorgevoerd. Hij is er duidelijk trots op. In het oude stelsel rezen de pensioenkosten en dus ook de arbeidskosten de pan uit. Polen had toen, zoals bijna alle Europese landen, een collectief pensioensysteem, waarbij de huidige generatie betaalt voor de vorige generatie. ,,Het lijkt op een illegaal piramidespel. Je belooft een uitkering, maar als er opeens veel ouderen en weinig jongeren zijn, kun je die belofte niet waarmaken en valt het systeem in het ergste geval om.''

In het nieuwe pensioenstelsel betaalt elke werknemer alleen voor zijn eigen pensioen, met behulp van een individuele spaarrekening. Het systeem is niet of veel minder vatbaar voor demografische schommelingen en kan daardoor ook de arbeidskosten niet plotseling negatief beïnvloeden. De eerste effecten zijn al zichtbaar, zegt Góra. ,,Polen is het enige land in de OESO-regio dat kan bogen op een substantiële afname van de pensioenkosten voor de komende decennia.'' Als Polen nu ook zijn sociale voorzieningen nog onder controle krijgt, dan zou de economie ,,vliegen'', zegt Góra.

Zo luidt de theorie. Nu de praktijk. Onlangs won de moreelconservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid de parlements- én presidentsverkiezingen met de belofte dat de sociale welvaart niet zal worden aangetast en zelfs zal worden uitgebreid. ,,Als zij hun verkiezingsbeloften nakomen, wordt dat een ramp voor Polen'', zegt Góra. ,,Als de staat meer uitgeeft, moeten wij als burgers ook meer gaan betalen. Dat wordt vaak onvoldoende beseft. Wij zijn de staat, het is ons geld dat wordt uitgegeven. Ik denk dat politici met een kort geheugen het beste zijn voor de samenleving, omdat ze hun beloftes vergeten en dus goedkoper zijn voor de samenleving.''

De nieuwe machthebbers willen mogelijk ook extra geld uittrekken voor ouderen. En ook dat juicht Góra allerminst toe. ,,Traditioneel denken we dat de ouderen beschermd moeten worden, omdat zij zwakker lijken. Maar juist jongeren vormen de zwakste groep. Zij staan aan het begin van hun professionele leven en zijn doorgaans armer dan gepensioneerden. Het armoedeprobleem is onder jongeren schrijnender, zo blijkt ook statistisch.''

Ondanks de vergrijzing die ook hier toeslaat, heeft Polen binnen Europa een ongekend jonge arbeidspopulatie, dankzij een geboortegolf in de politiek duistere jaren tachtig. ,,Maar helaas weten we dat demografische cadeau niet goed te gebruiken'', zegt Góra. De jeugdwerkloosheid is groot: landelijk 25 procent en in sommige regio's wel 40 procent. Jongeren en werklozen leggen het in het proces van economische besluitvorming af tegen ouderen en arbeiders. Dat is niet alleen zo in Polen, maar in héél Europa. ,,Er wordt teveel aan insiders gedacht, terwijl zij al goed vertegenwoordigd worden, bijvoorbeeld door vakbonden. Regeringen zouden meer de belangen moeten behartigen van outsiders. Zij maken géén deel uit van het systeem en worden ook nog eens tegengewerkt door de mensen die al wel binnen zijn.'' De recente rellen in de buitenwijken van Franse steden hebben dat volgens de econoom pijnlijk duidelijk gemaakt.