Zee en wind krijgen kans in duin

Veel Nederlandse duinen zijn verdroogd en verruigd. Staatsbosbeheer gaat zeven gebieden verjongen. ,,De kust heeft weer dynamiek nodig.''

De driedoornige stekelbaars zwemt in de Moksloot. Er groeit weer teer guichelheil. En drie jaar geleden werd hier draadfonteinkruid aangetroffen, een nieuwe plantensoort voor Nederland. Ziedaar tot waar ,,een van de meest spectaculaire herstelprojecten'' de Nederlandse natuur heeft geholpen op Texel.

Boswachter Erik van der Spek van Staatsbosbeheer is trots op de resultaten die zijn geboekt. Hij staat in de Mokslootvallei aan de zuidwestkant van Texel en wijst in noordelijke richting. ,,Daar stond vroeger een rietmoeras dat bezig was een wilgenbos te worden'', vertelt hij. Dat was ongewenst. Nu is er een duinmeer ontstaan. En de gele lis is weer te zien. Het gebied mag sinds de hersteloperatie die twaalf jaar geleden begon, weer een echte natte duinvallei worden genoemd.

De Mokslootvallei is een voorbeeld voor zeven duingebieden die de komende vijf jaar op de schop worden genomen. Staatsbosbeheer heeft er een miljoenensubsidie van de Europese Unie voor in de wacht gesleept. De Nederlandse duinen zijn belangrijk voor het Europese natuurbeleid; tien procent van alle Europese duingebieden ligt in Nederland. De noordwestelijke duinen van Texel worden aangepakt, en ook twee duingebieden op Vlieland en Terschelling. Verder vijf gebieden met zogenoemde vastelandsduinen in Noordwijk, de Coepelduinen, Wassenaar, de Kop van Schouwen en op Walcheren. In totaal 4.700 hectare, een kleine tienduizend voetbalvelden. Staatsbosbeheer heeft voor dit project een EU-subsidie van 2 miljoen euro gekregen en draagt zelf 3 miljoen euro bij.

Het gaat niet goed met de Nederlandse duinen, vertelt Evert Jan Lammerts, duinecoloog bij Staatsbosbeheer. Ze zijn verouderd, of, beter gezegd, de voor duinen typerende dynamiek die steeds opnieuw verjonging veroorzaakt, is tot staan gebracht. Lammerts: ,,Het proces van verjonging is de afgelopen anderhalve eeuw gestopt. Daardoor gaat de biodiversiteit achteruit.'' Terwijl meer dan de helft van alle Nederlandse planten in duinen voorkomt. De belangrijkste oorzaak van de neergang is dat veel duinen zijn ,,gefixeerd'' omdat ze als zeewering dienen, en zijn beplant met helmgras. Daardoor zijn verstuivingen uitzonderlijk geworden. Ook zijn veel duinvalleien uitgedroogd als gevolg van soms enorme waterwinningen. Daaraan is langzamerhand een einde gekomen. De drinkwaterbedrijven hebben goed hun best gedaan, heet het bij Staatsbosbeheer. Zo drinken Texelaars tegenwoordig water dat via een pijpleiding wordt aangevoerd. Verder hebben de duinen sterk te lijden door stikstof uit de lucht die in de bodem terechtkomt; die stikstof is meestal afkomstig van kunstmest. Het gevolg is een verschraling van plantensoorten; de gangbare soorten concurrereren de kwetsbare soorten weg.

Eigenlijk, vertelt projectleider Ad van Hees, hadden de duinen al veel eerder moeten worden aan gepakt. Het herstelprogramma, ,,een gigaproject'', voorziet in een aantal maatregelen. Om te beginnen maaien en het afplaggen van de bovenste verzadigde bodemlaag. Daarna worden er runderen op het land gezet die door hun gegraas bosvorming voorkomen, zodat zeldzame plantjes op het kale duinzand weer een kans krijgen. Veelal zijn de zaden van deze planten nog aanwezig in de bodem.

Het zou in het algemeen goed zijn, stelt duinecoloog Evert Jan Lammerts, wanneer er nog meer ,,dynamiek'' komt aan de kust, het spel van zee en wind dat de laatste decennia nog maar weinig wordt gespeeld in de duinen. Lammerts: ,,Je moet rekening houden met de veiligheid, maar er zijn genoeg plekken waar veel meer dynamiek mogelijk is, plekken waar weinig mensen wonen.''