Poetin en de ngo's: er is een geit in huis

Het Kremlin wil buitenlandse ngo's (niet-gouvernementele organisaties) per wet verbieden en binnenlandse ngo's onder staatstoezicht plaatsen. Een proefballon?

Wat doet een Rus als hij ongelukkig is? Hij koopt een geit en laat hem in zijn huiskamer los. Een paar dagen later verkoopt hij de geit. Daarna is hij veel gelukkiger.

Op die manier heeft president Poetin het Westen al vaak gelukkig gemaakt. Vorige week liet zijn Kremlin weer een geit los in de de Russische huiskamer: een wetsvoorstel dat buitenlandse niet-gouvernementele organisaties (ngo's) verbiedt en Russische ngo's onder staatscuratele stelt. De wet geniet de steun van alle grote fracties in de Doema. Wordt hij in deze vorm aangenomen, dan kunnen Greenpeace, Artsen zonder Grenzen, Human Rights Watch en Carnegie Endowment komend jaar hun koffers pakken.

Human Rights Watch noemt het wetsvoorstel in een gisteren verschenen rapport een onbehouwen poging de laatste onafhankelijke maatschappelijke sector in het gelid te drillen. Nu in Rusland de pers is gelijkgeschakeld, het parlement vol jaknikkers zit, gouverneurs door het Kremlin worden benoemd en rechters vonnissen wat per telefoon wordt verordonneerd, rest nog slechts het levendige circuit van ngo's. Rusland telt er liefst 450.000.

Volgens het huidige wetsvoorstel, dat in twee weken door de Doema wordt gejast, moeten alle ngo's zich opnieuw registreren. Het openbaar ministerie mag hun boekhouding voortdurend controleren op buitenlandse donaties, want die zijn voortaan verboden. Voor geld kunnen ngo's uitsluitend bij de staat of Russische geldschieters aankloppen. Buitenlandse ngo's moeten hun banden met hun hoofdkwartier doorsnijden en Russische ledenorganisaties worden.

De wet volgt op anderhalf jaar van aanhoudende staatskritiek op ngo's. President Poetin gaf het startschot vorig jaar. ngo's, zo stelde hij, dienden ,,dubieuze groepen en commerciële belangen'' in plaats van de ,,werkelijke behoeften van het Russische volk''. Hij had het vooral gemunt op liefdadigheid van in ongenade gevallen zakentycoons als Berezovski en Chodorkovski, die mensenrechtenorganisaties financieren als tegenwicht tegen het Kremlin. Kleine ngo's die zich met Tsjetsjenië bezighouden, kwamen na de toespraak onder zware druk, bekende organisaties als Memorial werden mikpunt van verdachtmaking en eindeloze inspecties.

Na de door westerse ngo's gesteunde `Oranje Revolutie' in Oekraïne van vorige winter werd het offensief intenser. Onlangs beschuldigde Poetin milieuorganisaties ervan de ontwikkeling van Rusland te saboteren, een oud stokpaardje: ,,Als wij iets proberen, vallen ze ons steevast aan met ecologische problemen.'' Buitenlands geld voor `politieke activiteiten' zou hij niet langer tolereren. Het hoofd van zijn veiligheidsdienst FSB noemde ngo's in mei dekmantels voor spionage.

De indiener van de nieuwe wet op NGO's volgt dus slechts His Masters Voice. Doemalid Aleksandr Tsjoesjev stelt desgevraagd dat zijn voorstel orde schept in de chaos onder ngo's, die massaal buitenlandse toelages verdonkermanen en ,,militaire objecten kunnen bespioneren''. ,,Vergis u niet, wij strijden voor de ware burgerdemocratie,'' fleemt hij. Mede-indiener Aleksandr Ostrovski stelt dat het voorstel tegen sektes is gericht die ,,onder het mom van religieuze liefdadigheid simpele Russen huizen, geld en meubels ontfutselen''. En ja, ook tegen ,,zogenaamde mensenrechtenactivisten''. ,,Zij mogen zeggen wat ze willen, dit is een vrij land. Maar zonder buitenlands geld'', zegt Ostrovski. ,,Nederland verbiedt toch ook organisaties die zich door Iran, Noord-Korea of Rusland laten financieren?'' Dezelfde Ostrovski steunde deze week in de Doema overigens een voorstel om miljoenen euro's vrij te maken voor ngo's die opkomen voor Russische minderheden in de Baltische staten. Consistentie is geen Russische deugd.

Inmiddels is het Kremlin bezig een systeem van loyale en virtuele ngo's op te richten. Onlangs benoemde Poetin met veel fanfare de eerste 42 leden van zijn `Publieke Kamer', een orgaan dat als communicatiekanaal tussen het Kremlin en de samenleving moet dienen. Deze 42 leden selecteren op hun beurt 84 leden voor dit tandeloze adviesorgaan. De Publieke Kamer bevat bekende namen: patriottisch regisseur Michalkov, popdiva Alla Poegatsjova, de oligarchen Potanin en Friedman en topschaker Anatoli Karpov, de eeuwige pion van het Kremlin die zo opnieuw tegenover zijn oude nemesis Gari Kasparov – tegenwoordig oppositieleider – komt te staan. Op een eenzame dissident na, bevat de Publieke Kamer louter Kremlin-getrouwen en leiders van obscure ngo's.

Alles is dus gereed om na de jaarwisseling Ruslands laatste kanaal voor open debat te dempen. Gebeurt dat ook? Lohman van Human Rights Watch twijfelt. Mogelijk is de wet een proefballonnetje. ,,Als het Westen heftig protesteert, spreekt Poetin zijn veto uit. Zo kan hij mooi puntjes scoren.'' En het westerse protest is heftig: in het Amerikaanse Congres gaan stemmen op de volgende bijeenkomst van de G8 niet in Moskou te houden, zoals gepland. Een andere optie: de wet is een klunzig opzetje van patriotten binnen de Doema om westerse, politieke ngo's te dwarsbomen die ook in Moskou een `kleurenrevolutie' zouden willen ontketenen. Lohman: ,,Vervolgens formuleren zij hun wet zo dwaas, dat ook alle brave clubs hun biezen moeten pakken.''

Het logische vervolg: de Kremlin-partij Verenigd Rusland distantieert zich alsnog van het voorstel of de president spreekt zijn veto uit. Lohman: ,,Waarna de wet wordt aangenomen minus de meest draconische bepalingen, iedereen opgelucht ademhaalt en de situatie voor de ngo's verder verslechtert.'' Dit soort spelletjes speelt het Kremlin razend knap, zucht hij: drie stappen vooruit, één achteruit.

De tekenen van zo'n gedeeltelijke terugtocht zijn al zichtbaar. Verenigd Rusland steunt de wet, maar niemand wil zijn naam eraan verbinden. De presidentiële ombudsvrouw voor mensenrechten noemt het voorstel `cynisch en ongeletterd' en waarschuwt voor een `nieuw IJzeren Gordijn'. 21 leden van de Publieke Kamer keren zich er per open brief tegen, zodat ook dit jonge staatsorgaan aan geloofwaardigheid wint als Poetin het wetsvoorstel afschiet. De geit staat kennelijk al in de uitverkoop, de vraag is nu hoeveel schade hij in de huiskamer achterlaat.