Mussert was en blijft een landverrader

Hele generaties zijn grootgebracht met de gedachte dat NSB-leider Anton Mussert een landverrader was. Een recente publicatie overtuigde de historicus H.W. von der Dunk van het tegendeel (Opiniepagina, 17 november). Volstrekt ten onrechte, vindt Chris van der Heijden. En niemand dwong Mussert tot het actief ondersteunen van de jodenvervolging, de exploitatie van de economie en de uitzending van Nederlandse jongens naar het Oostfront, betogen David Barnouw en Peter Romijn.

`Wat de NSB-leider ook was, een landverrader was hij nu juist niet', aldus H.W. von der Dunk. Daarmee zet hij niet alleen een stap te ver en bewijst hij de noodzakelijke herziening van de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog geen dienst, hij gooit ook twee principieel te onderscheiden zaken door elkaar: bedoeling en daad.

De daden van Mussert konden en kunnen, in tegenstelling tot wat Von der Dunk beweert, niet anders dan als landverraad beoordeeld worden, althans wanneer men dat begrip in alledaagse of juridische zin hanteert als (Wetboek van Strafrecht art. 97) ,,het met een buitenlandse mogendheid in verstandhouding treden''.

Dat deed Mussert. Hij collaboreerde – meer nog, hij leidde de collaboratie en werd daarvoor na de oorlog dan ook terecht veroordeeld. Dat dit wellicht gebeurde in een oneerlijk proces en met een te hard vonnis, staat hier los van. Zo ook dat achter het verraad van Mussert meer schuilgaat, dat het de taak van historici is dat `meer' naar voren te halen, dat zij dat tot op heden onvoldoende hebben gedaan en dat de publicatie (Anton Mussert. Nagelaten bekentenissen, verantwoording en celbrieven van de NSB-leider, bezorgd en ingeleid door Gerard Groeneveld) die aanleiding is tot Von der Dunks stelling, in zoverre een zoveelste stap is in de goede richting.

Daarmee verplaatst de discussie zich echter wel van appels naar peren ofwel van daad naar, onder meer, bedoeling. In eigen ogen was Mussert geen collaborateur, integendeel. Zoals ook Von der Dunk naar voren haalt, waande hij zich de leider van een bovengrondse verzetsbeweging die om geen andere reden met de Duitsers samenwerkte dan om Nederland voor het kwaad te behoeden. Het lijkt me een te fraaie uitleg, maar helemaal onjuist is hij evenmin. Vandaar dat het hoog tijd is voor een, wat Von der Dunk aan het eind van zijn artikel noemt, ,,rehabilitatie van zijn [Musserts] beeld als ordinaire landverrader''. De klemtoon moet echter niet op het zelfstandig maar op het bijvoeglijk naamwoord liggen, op wat schuilgaat achter dat woordje `ordinair'. Mussert was geen Hitler en geen massamoordenaar maar een nationalistisch burger uit een land in de luwte, die ten gevolge van veranderende omstandigheden eerst radicaliseerde en daarna collaboreerde. Dit laatste deed hij aanvankelijk met trotse vreugde, later met toenemende weerzin.

Met een dergelijk inzicht wordt het beeld van Mussert als een ordinaire landverrader, lees oorlogsmisdadiger, inderdaad genuanceerd. Dat is winst, temeer omdat dit beeld de Nederlandse cultuur geen goed heeft gedaan. Immers, door Mussert c.s. pikzwart te maken, oogde het eigen grijs als wit.

Zoals recent onderzoek over banken, rechtspraak, bedrijfsleven, naoorlogse opvang, individuele personen (onder wie Jan Campert) en nog veel meer uitwijst, is dat een onjuiste voorstelling van zaken. Het zal best zo zijn dat de meeste Nederlanders tijdens de oorlog voor hun gevoel, in hun hart en op papier in het verzet zaten, dat wil zeggen fel anti-Duits waren. Een dergelijke intentie is echter iets anders dan (daadwerkelijk) verzet.

Voor collaboratie geldt hetzelfde. Mussert was niet alleen een Hollandse burgerman, hij was ook een naïeve ijdeltuit en een politiek gedrevene die maar al te graag en met overtuiging een rol speelde in de grootse gebeurtenissen van zijn tijd. Daarmee werd hij tot landverrader, eventueel een tragische, zeker een treurige en deels tegen wil en dank, maar toch: een landverrader was hij, een landverrader blijft hij.

Als we dat inzicht verlaten, maken we een potje van de geschiedenis.

Chris van der Heijden is historicus en auteur van `Grijs verleden. Nederland en de Tweede Wereldoorlog'.

www.nrc.nl/opinie Artikel H.W. von der Dunk