Liever geen vrouwen in het koffiehuis

Koffiehuizen horen bij Istanbul zoals de Aya Sofia en de Blauwe Moskee. Toen twee Syriërs er in 1554 het eerste etablissement openden, was het meteen een groot succes: na drie jaar, zo schrijft historicus Philip Mansel in zijn boek `Constantinople', gingen beide heren terug naar Syrië met een grote buidel vol met geld. Aan het begin van de negentiende eeuw waren er waarschijnlijk zo'n 2.500 koffiehuizen in de stad.

Maar met het succes kwam de controverse: imams klaagden dat Turken liever aan een waterpijp zaten te lurken in een koffie-etablissement dan dat ze naar de moskee kwamen. En die geschiedenis van controverse lijkt zich tot op de dag van vandaag voort te zetten, al gaat het dit keer niet om geloof maar om sekse. De regering kwam onlangs met een circulaire waarin zij zich beklaagde dat er alleen mannen in koffiehuizen rondhangen en dat dat in deze moderne tijd van emancipatie eigenlijk niet meer kan. En dus kregen de koffiehuizen een ferme opdracht: open de deuren voor vrouwen.

,,En dat kunnen ze dus wel vergeten'', zegt Mehmet in zijn koffiehuis in de Istanbulse wijk Alibeyköy. Het etablissement bestaat al dertig jaar. De koffie van de Syriërs uit de zestiende eeuw is er vervangen door ontelbare glaasjes Turkse thee. Maar de gezelligheid is er hetzelfde en het succes ook: tot op de laatste stoel zit het vol, met heren, veelal van middelbare leeftijd. ,,Kijk nou eens hier'', zegt Mehmet terwijl hij een steen van het in Turkije populaire tavla-spel keihard op het speelbord gooit. ,,Wij spelen hier en als wij spelen, vloeken wij lekker. Dat kun je toch niet doen als er een vrouw bij zit?'' Maar bij enig doorvragen komt er nog een heel andere reden naar voren waarom hij geen vrouwen in de tent wil: jaloezie. ,,Een Turkse man wil niet dat andere mannen naar zijn echtgenote kijken'', zegt Mehmet. ,,Daarom als er hier ook maar een vrouw komt, is de sfeer weg.''

En zo is het koffiehuis een goed voorbeeld van hoe voor veel Turken de veranderingen in hun land de laatste tijd wat al te snel gaan. Turkije wil bij de Europese Unie en Europa gelooft heilig dat man en vrouw door elkaar heen moeten leven en niet in gescheiden universa. De Turkse regering neemt die opvatting over. Maar in het koffiehuis in Alibeyköy zijn de heren alleszins bereid om de waarde van een eeuwenoude traditie uit te leggen. Zo geeft het koffiehuis hulp aan armen. ,,Ik zeg nooit om welke familie het gaat'', aldus eigenaar Remzi. ,,Maar de mensen hier vertrouwen mij, als ik zeg dat we moeten helpen wordt er hier altijd een inzameling gehouden.''

Het koffiehuis doet zelfs aan politiek. ,,Als er een probleem in de buurt is, praten we hier'', zegt Remzi. ,,Vaak hebben we hier een vergadering voordat we naar de mukhtar (de vertegenwoordiger van het plaatselijk bestuur red.) toestappen.'' En dan opent het etablissement zijn deuren voor vrouwen. ,,Als een vrouw geen man heeft die voor haar kan spreken, mag ze komen'', zegt Remzi. Maar meestal komen de vrouwen niet verder dan het raam van waarachter ze al gesticulerend hun echtgenoot terug naar huis proberen te krijgen. ,,En zo is het goed'', zegt Mehmet, ,,en zo moet het blijven''.

En eigenlijk zijn veel vrouwen dat met hem eens. Terwijl de mannen in het koffiehuis zitten, drinkt een aantal van hun echtgenotes verderop thee. Ook zij bevestigen dat in Turkije wat sociale wetenschappers ooit `homosociale' verbanden noemden, een grote rol spelen in de maatschappij: mannen vinden het vaak gezellig met andere mannen en vrouwen met andere vrouwen. En met zo'n traditie is Turkije nog steeds meer Midden-Oosters dan Europees. ,,Denk jij dat ik in zo'n koffiehuis met een vreemde man ga zitten praten?'' zegt een van de dames. Een ander valt haar bij: ,,Een uur of twee zonder mannen is heerlijk'', zegt ze, ,,Ik zeg weleens tegen mijn man: we leven samen, ik zie je altijd. Waarom moet ik altijd tegen datzelfde gezicht aankijken?''

Maar ook hier blijkt na enig doorvragen de traditie sterker dan velen in Europa wellicht denken. ,,Kijk, het ligt heel simpel'', zegt een van de dames terwijl anderen knikken. ,,Wij zijn Anatolische vrouwen, wij gaan niet naar koffiehuizen. Dat doen we gewoon niet.'' Daar heb je het: Europa en de Turkse regering willen Turkije veranderen. Maar ze moeten het opnemen tegen honderden jaren van Turks-Ottomaanse traditie. En wie gaat winnen, is vooralsnog een open vraag.