Kanselier Merkel betreedt mijnenveld

Angela Merkel is vanmorgen als Duits bondskanselier gekozen. Haar regering van acht christen-democraten en acht sociaal-democraten is in de eerste plaats een fragiele coalitie.

De verkiezing van een bondskanselier is altijd een historisch moment. Min of meer. De verkiezing van de eerste vrouw tot Duits regeringsleider verleende de procedure vandaag in de Bondsdag extra luister, evenals het feit dat voor het eerst sinds de val van de Muur een Oost-Duitse baas van alle Duitsers wordt.

Het is pas zestien jaar geleden dat Angela Merkel (CDU) voor het eerst in vrijheid voet op West-Berlijnse bodem zette. Nu mag ze vanuit voormalig West-Berlijn het hele land bestieren.

Het historische karakter van 22 november 2005 zal later plichtsgetrouw in de geschiedenisboekjes vermeld worden. Op de dag zelf zal men de geschiedenis waarschijnlijk uit het oog verliezen nog voordat de avond valt. Aan het eind van de middag zou het nieuwe kabinet al in eerste zitting bijeenkomen. Voor hedendaagse stervelingen telt vooral het werk dat de regering-Merkel zal afleveren.

Wat wil en wat kan de nieuwe Duitse regering? Merkel regeert met acht ministers van de SPD, twee ministers van de Beierse zusterpartij CSU, en vijf ministers van haar eigen partij. De machtsverdeling is daarmee acht tegen acht. Formeel telt Merkels stem weliswaar extra zwaar, maar of ze daar in de praktijk veel aan zal hebben moet worden afgewacht. Merkels grote coalitie is in de eerste plaats een fragiele machtsconstellatie.

Het succes van de regering zal daarom in hoge mate afhangen van Merkels leiderschap. Tijdens de onderhandelingen over het regeerakkoord viel op dat ze heel lang kan wachten voordat ze politieke aanvallen beantwoordt. Tegenstanders leggen dat uit als zwakheid. Daar staat tegenover dat haar zwijgen haar carrière tot nu toe niet heeft geschaad en dat ze – als ze de tijd rijp acht – hard terug kan komen. Zo probeerde CSU-voorzitter Edmund Stoiber aan haar bevoegdheden te tornen. Lang zei ze niets, uiteindelijk zette ze hem op zijn nummer. Op een of andere manier moet Merkel de grote coalitie tot een team kneden. Met een hoge of met een lage reactiesnelheid, met de roe of met suikergoed.

De regering wordt gedragen door twee partijen. De SPD, altijd een onrustige club, heeft net een spectaculaire verjongingskuur ondergaan. Veel zal afhangen van de gloednieuwe SPD-voorzitter, de nuchtere Oost-Duitser Matthias Platzeck. De CDU, die jarenlang twijfelde aan Merkel, heeft zich in de afgelopen weken als één man achter haar eerste vrouw geschaard. Een pijnlijk debat over haar miserabele verkiezingsresultaat bleef uit, een potentiële concurrent als Roland Koch, premier in de deelstaat Hessen, zette zijn schouders onder het regeerakkoord. Vrede is in de grote Duitse partijen nooit van lange duur, maar vooralsnog overheerst het pragmatisme.

Acht sociaal-democraten en acht christen-democraten. Dat is niet hetzelfde als acht aanhangers van een sterke overheid versus acht marktdenkers. In het nieuwe kabinet zijn de marktdenkers in de minderheid. CDU en CSU hebben van oudsher een zwak voor een royale verzorgingsstaat. Zo helt de nieuwe regering naar links.

Op Merkels ovalen regeringstafel ligt een regeerakkoord van bijna 200 pagina's. Sommige dossiers zijn zeer gedetailleerd, andere rijkelijk vaag en de grote twistpunten tussen CDU/CSU en SPD zijn eenvoudigweg verdaagd. Politiek vuurwerk is voorgeprogrammeerd.

De Duitse verzorgingsstaat moet dringend gesaneerd worden, omdat de voorzieningen nu al onbetaalbaar zijn en niet anticiperen op de vergrijzing. Tijdens de onderhandelingen, die al met al negen weken duurden, kon men het over belangrijke sociaal-economische onderwerpen niet eens worden. Niet over de financiering van de gezondheidszorg, niet over sanering van de AWBZ. De heikele onderwerpen staan voor 2006 op het programma. Mede daarom wordt het eerste jaar van de nieuwe ploeg een cruciaal jaar.

Merkels succes zal niet alleen afhangen van sanering van de verzorgingsstaat. Kiezers zullen vooral letten op werkloosheid en economische groei. De Duitse economie groeit al jaren mondjesmaat en de werkloosheid is stabiel hoog, rond 10 procent. Veel speelruimte heeft Merkel bovendien niet: de Duitse overheid gaat gebukt onder een immense schuldenlast.

De Duitse economie heeft twee gezichten. Grote concerns gaat het voor de wind en de export is een succesverhaal. Probleem is de binnenlandse vraag. Consumenten zijn onzeker en houden hun geld vast. Zo ontstaat een duivels dilemma. Eigenlijk moet Merkel begroting en sociale voorzieningen saneren. Dat kan door te bezuinigen of door de belastingen te verhogen. Nadeel is dan dat ze geld aan de economie onttrekt, de consument nóg onzekerder wordt en de kwetsbare conjunctuur het mogelijk helemaal laat afweten.

Om hier uit te komen, neemt Merkel een gok: in 2006 mag de economie vaart oppikken, in 2007 gaan de lasten omhoog. Dan gaat bijvoorbeeld de BTW van 16 procent naar 19 procent. Voordat een zwakke patiënt een zware operatie kan ondergaan, zei Merkel, moet hij eerst op krachten komen.

Sommige economen zien wel iets in Merkels behoedzame aanpak. De conjunctuur laat de afgelopen maanden immers lichtpuntjes zien. Anderen hebben een afschuw van zachte heelmeesters. De Duitse begroting zal komend jaar in elk geval wederom niet voldoen aan de Europese criteria voor de stabiliteit van de euro.

Merkel begint onder moeilijke omstandigheden aan een lastige klus. Ze voert een regering aan die geen van beide partijen wilde, maar door de kiezer werd afgedwongen. En ze betreedt een mijnenveld. Maar ze is niet alleen. Veel politici hebben zich mét haar aan de grote coalitie gecommitteerd en daarom belang bij succes. Daarmee is niet gezegd dat Merkels coalitie het vier jaar volhoudt. Zeven jaar geleden vierden Gerhard Schröder en Joschka Fischer hún regeerakkoord met champagne, Merkel en Platzeck vierden de grote coalitie vorige week met mineraalwater.