Films van het Shadowfestival beklijven

Vandaag begint in Amsterdam het Shadowfestival, de kleinere broer van het Documentaire Festival (IDFA). De oprichter van het Shadowfestival, Stefan Majakovski, selecteert filmpjes uit de hele wereld met veel oog voor de cinematografische kwaliteit.

Gek eigenlijk. Als iemand het mes wet om een koe te slachten, halen we de schouders op: dat hebben we al zo vaak gezien in een film. Maar als een ongeschoren ploert twee spelden tussen zijn lippen klemt en een torretje in zijn vingers probeert te grijpen, dan huiveren we. We weten wat er gaat gebeuren, net als bij die koe, maar hier is het een onverdraaglijke gedachte, want we gaan iets zien dat we alleen uit horrorfilms kennen. Dat torretje gaat levend worden gespiest, en we moeten en we zullen zijn stuiptrekkingen verduren.

Zowel koe als torretje zien we terug bij het Shadowfestival, maar het torretje is karakteristieker voor de films op dit jaarlijkse documentairefestival. Bij het Shadowfestival kom je altijd iets tegen wat je nog nooit had gezien, en meestal raak je het daarna nooit meer kwijt – dat is er zo goed aan. Het Shadowfestival wint veld. Deze zesde editie is vanaf vanavond te zien in drie filmtheaters in Amsterdam en gaat daarna op tournee naar Eindhoven en Den Haag. Niet kwaad voor een subversief initiatief, dat ooit is begonnen uit onvrede van oprichter Stefan Majakovski met het programma van het veel grotere documentairefestival, het IDFA, dat later deze week begint. Zijn onvrede gold en geldt de in zijn ogen te grote aandacht die het IDFA voor het onderwerp van de documentaire aan de dag legt, in verhouding tot de vorm ervan, de cinematografie.

Met dat perspectief beoordeelt en selecteert Majakovski, op een bovenkamer in Amsterdam, films, video's en filmpjes uit de hele wereld. De afvallers zet hij in boodschappentassen op de overloop.

Nog geen veertig films hebben dit jaar die ballotage overleefd. Stranger bijvoorbeeld, van Milan Balog, de film met het torretje, een bizar en beeldschoon portret van een Oekraïense zelfmoordenaar, in de film gelezen door diens kleinzoon aan de hand van dagboekfragmenten. Taal en beeld en tijd worden hier schijnbaar willekeurig, maar uiterst doeltreffend gebruikt.

Een ander filmpje dat je volgens Majakovski nooit bij het IDFA zult aantreffen – te politiek incorrect – is Peaceful Propaganda van de Canadees A. Jonathan Benny. Benny heeft opnames van een linkse demonstratie in modern Canada becommentarieerd met een jaren-dertig nasaal stemgeluid in hilarisch nep-Duits. Het effect is ontregelend, doordat alledaagse beelden met enkele filmische ingrepen (geluid, tussentitels) een compleet nieuwe lading krijgen en je gedwongen wordt serieus na te denken over de leeghoofdige slogans op de spandoeken.

Een van de hoogtepunten is de eigenaardige – hoewel dat woord in de context van dit festival iets van zijn onderscheidende betekenis verliest – documentaire Bildungscamper – Der Blick des Patriarchen van Nicola Hochkeppel. Zij deed bij haar moeder, tantes en ooms onderzoek naar de kampeerwoede van haar grootvader. In de jaren vijftig, zestig en zeventig trok het hele gezin, vader, moeder en zeven kinderen (de vader had de moeder voor het huwelijk naar de gynaecoloog gestuurd om er zeker van te zijn dat zij vruchtbaar was) dwars door Europa, waarbij de vader (`der Chef', zegt een zoon) een ijzeren dagritme voor geest en lichaam oplegde. De film bestaat uit prachtige super-8 familiefilmpjes, die door hun ouderdom vanzelf idyllisch zijn geworden, maar die naast het commentaar dat Hochkeppel haar familie ontlokte een ander aanzien krijgen.

Shadowfestival. Van 22 t/m 30 nov. In het Filmmuseum, de Melkweg en de Uitkijk, Amsterdam. Inl www.shadowfestival.nl