DDR-satire

Propaganda en humor sluiten elkaar uit, maar propaganda kan wel, onbedoeld, humoristische trekken hebben.

Ik zag een filmpje met Walter Ulbricht, tot 1971 de machtigste man van de toenmalige DDR. Ulbricht, een klein, kalend baasje, speelt met zijn vrouw Lotte tafeltennis in de tuin achter zijn huis. Nadat ze op een teken van hem het partijtje hebben beëindigd, haasten ze zich naar hun dochtertje dat verderop in de tuin ijverig haar huiswerk zit te maken.

Zo bracht Ulbricht, de man achter de DDR als sportnatie, in enkele minuten de heilzame boodschap over van gezonde geesten in gezonde lichamen.

Het filmfragment was zaterdag te zien op een studiedag in Het Ketelhuis in Amsterdam, gewijd aan de Stacheltiere (egels), zoals de korte satirische speelfilms heten die van 1953 tot 1964 in de bioscopen van de DDR werden vertoond. In deze populaire films mochten de makers voorzichtig kritiek op misstanden in hun land uitoefenen.

Het fragment met Ulbricht was overigens geen Stacheltier, maar een gefilmd propagandastuntje dat de historicus Willem Melching in zijn inleiding had verweven. Melching, schrijver van een boek over de DDR (Van het socialisme, de dingen die voorbijgaan) was vernietigend in zijn eindoordeel over het land. ,,Ze vragen me wel eens: is er dan niets positiefs over de DDR te melden? Mijn antwoord is: nee.''

Vanaf de eerste dag van zijn bestaan verkeerde de DDR in een diepe crisis, aldus Melching. ,,Men heeft een verwoest landschap achtergelaten, geen lijken, maar wel zes miljoen dossiers, aangelegd door de grootste geheime dienst ter wereld.'' Voor hem was de essentie van het land ,,dat de burger werd gereduceerd tot figurant in politieke rituelen en ensceneringen''.

Kijkend naar de Stacheltiere kreeg ik alsnog medelijden met de DDR-burgers, die nog tot 1989 moesten wachten voordat hun land instortte. Satire is een veel te groot woord voor de magere zelfspot in deze filmpjes. Voorbeeld: een kantoorchef moet van hogerhand aan papierbesparing doen, maar hij voert zijn maatregelen via zo veel memo's uit dat ze tot toiletpapier moeten worden verwerkt. Bij zo'n braaf filmpje verkneukelden de DDR-burgers zich: dát konden de hoge heren in hun zak steken!

Erger was dat de Stacheltiere ook regelmatig `satirische' aanvallen op het Westen moesten bevatten. Op zulke momenten bereikte de propaganda van het regime een dieptepunt. Zo zien we hoe een corrupte, uiteraard sigaarrokende fabrieksdirecteur in West-Berlijn zijn vrijheid terugkrijgt door een officier van justitie om te kopen. West-Duitse studenten kunnen alleen maar baantjes krijgen als sandwichman voor onnozele reclame (`Persil bleibt Persil').

Kon je in zo'n benepen land nog gelukkig worden?

Natuurlijk wel, zegt Melching aan het einde van zijn boek en hij citeert de hoofdpersoon van de speelfilm Sonnenallee: Es war einmal ein Land und ich hab' dort gelebt. Und wenn man fragt, wie es war? Es war die schönste Zeit meines Lebens, denn ich war jung und verliebt.