Voor altijd boos

Dertig jaar na het verbod van Radio Veronica en Radio Noordzee leeft het sentiment van de zeezenders nog altijd voort. Dankzij internet bloeit het zelfs weer op. Onder vrije jongens: `Piraat zijn, dat is kicken.'

`Hij is in zicht!' Gesprekken worden afgebroken, consumpties opgeborgen, regenjacks dichtgeritst. De 120 gelukkigen die een kaartje hebben bemachtigd voor deze `nostalgische' boottocht, lopen naar de voorkant van de Astrella en turen over het schuimende water van de Noordzee naar, ja, naar wat eigenlijk, naar roestend ijzer. Dus hiervoor zijn ze uit alle hoeken van het land naar de haven van Scheveningen gereden en hebben ze tien euro de man betaald: om nog een keer, misschien wel voor het laatst, oog in oog te staan met het REM-eiland. Tientallen fotocamera's klikken en leggen dit bijzondere moment voor altijd vast. Gesproken wordt er nauwelijks. Stil, devoot bijna, gaan de blikken naar een rood-wit geverfd `booreiland' dat hoog boven de golven uittorent. Het schip vaart enkele malen rond het twee verdiepingen tellende gevaarte, zonder dat de concentratie op het voordek verslapt. Iedere invalshoek lijkt nieuwe sentimenten op te wekken die tot stilte manen.

Dan salueert de kapitein drie keer met de scheepstoeter en laat hij het kunstmatige eiland over aan de elementen.

De tijd dat het REM-eiland huisvesting bood aan een kleine studio en een zestig meter hoge zendmast was maar kort, vier maanden, en dat is alweer lang geleden: najaar 1964. Maar het feit dat hiervandaan de eerste commerciële tv-programma's naar het vasteland werden geseind, maakt het tot een symbool. Een symbool van onafhankelijkheid, dat volgend jaar dreigt te worden gesloopt omdat de eigenaar, het rijk, ermee in de maag zit nu het in onbruik is geraakt en niemand het wil kopen.

Rob Olthof, de organisator van de boottocht, wil dat het REM-eiland een monument wordt. ,,Het gaat uitstekend'', zegt de Amsterdammer (59), terwijl hij tussen zijn gasten door over de boot wandelt. ,,Volle bak. Ik had nog veel meer kaarten kunnen verkopen, maar de limiet was 120.'' Al begin jaren zeventig liet Olthof boten varen naar de populaire zendschepen Norderney (Radio Veronica), Mebo II (Radio Noordzee) en Mi Amigo (Radio Atlantis, Radio Mi Amigo). De schepen lagen dicht bij elkaar voor de kust van Noordwijk voor anker net buiten de territoriale wateren, zodat de Nederlandse overheid de piratenzenders niet kon aanpakken.

Olthof, ,,levenslang fan van Radio Caroline'' (een andere radiopiraat), is het sentiment nooit kwijtgeraakt. ,,In de zomer van 1964 logeerde ik bij familie in Voorschoten. Daar zag ik voor een etalage van een radiohandelaar allemaal mensen staan kijken naar het testbeeld van REM. 's Avonds op het strand kon je helikopters heen en weer zien vliegen naar het platform, heel spannend allemaal.'' Hij hoorde de eerste radio-uitzending vanaf het REM-eiland, onder de naam Radio Noordzee (niet te verwarren met de gelijknamige piraat die tussen 1970 en 1974 uitzond vanaf de Mebo II), en hij hoorde de laatste uitzendingen. Net als veel andere zeezenderfans kent hij de data uit zijn hoofd. ,,Op 17 december 1964 om negen over negen in de ochtend, tijdens een nummer van Anneke Grönloh kwam er ineens een einde aan.''

Hij weet ook nog wat hij dacht, hij dacht `shit'. Met een haastig opgestelde wet had de regering zich een middel verschaft om het REM-eiland, dat een miljoenenpubliek had weten te bereiken, tot zwijgen te brengen. ,,En dat terwijl die uitzendingen volmaakt onschuldig waren'', zegt Olthof. ,,Maar ze waren populair en dus een bedreiging voor de omroepen van de verschillende zuilen.''

Revolutie

Dankzij de `anti-REM-wet' kon iedereen die medewerking verleende aan een station dat met zijn voeten op het continentale plat stond, worden bestraft. Voor piratenschepen als Radio Veronica, die uiteraard niet op de bodem stonden, was weer andere wetgeving nodig. Die werd pas in 1974 ingevoerd; op 31 augustus, zoals iedere zeezenderfan kan vertellen. Het was de dag waarop Veronica-dj Rob Out duizenden Nederlanders natte wangen bezorgde met zijn legendarische Laatste Uur. Onder begeleiding van een tikkende klok droeg hij het popstation verbaal ten grave, wat volgens hem spijtig was voor Veronica, maar ook voor de vrijheid van meningsuiting en voor de democratie in Nederland. Uit enquêtes bleek dat driekwart van de Nederlanders achter de zeezenders stond. Radio Veronica bond al sinds 1960 vele luisteraars aan zich met ongeveer dezelfde formule als REM: pretentieloze, verstrooiende (muziek)programma's zonder maatschappijvisie of religie. In een tijd waarin de ether officieel was voorbehouden aan omroepen met een Boodschap was dat een revolutie.

Sinds het verbod op piratenzenders zit de wrok diep. ,,Er lopen hier heel wat mensen rond met een 31 augustus-gevoel'', zegt Hans Knot op de terugtocht naar Scheveningen. Met zijn gedetailleerde publicaties over de zeezenderhistorie geniet Knot, medewerker van de Universiteit van Groningen, in deze kringen de reputatie van een goeroe. ,,Het was een kleurrijke geschiedenis, vol incidenten en met een binding tussen dj's en luisteraars die je tegenwoordig niet meer tegenkomt. Het raakte mij ook, anders zou ik er niet zo veel over schrijven. Maar die dingen moet je relativeren. Er was een wet en die moest uitgevoerd worden.''

Relativeren? Zeg dat niet tegen Bert Alting. ,,31 augustus 1974 was een verschrikkelijke dag'', zegt hij. ,,Het was alsof ze mijn beste vriend hadden afgepakt. Ik was pas vijftien maar ik wist dat ik nooit links zou gaan stemmen; alle linkse partijen waren voor een verbod op Veronica. Een massale demonstratie voor het behoud van die zender werd door de PvdA doodleuk een kinderkruistocht genoemd. Ik besloot nooit meer naar een publieke omroep te luisteren en daar heb ik me aan gehouden. De publieke omroepen hebben met hun eeuwige lobby in Den Haag het kabinet-Den Uyl geholpen om Veronica een koppie kleiner te maken. Alle zuilen hadden hun mannetjes in de politiek en daarvan zijn de zeezenders het slachtoffer geworden. De minister die het vonnis velde, Harry van Doorn, had een verleden als KRO-voorzitter. Niemand maakt mij wijs dat dat toeval was. Mijn hele leven ben ik boos gebleven op die man.''

Herinneringen aan het REM-eiland heeft Bert Alting niet. Hij deed mee aan de boottrip om, zoals hij het zelf formuleert, zijn zeezendergevoel te verdiepen. ,,Ik was nog nooit op de Noordzee geweest en wilde weten hoe het is om die haven uit te varen, zoals dat vroeger gebeurde om de piratenschepen te bevoorraden.'' In zijn Groningse bovenwoning hangt een rek met vele tientallen cd's vol oude zeezender-opnamen. ,,Ik heb nu 1.100 uren van Radio Veronica'', zegt Alting trots. Gevolg van jarenlang verzamelen, kopiëren en ruilen mede dankzij de geneugten van het internet, dat toegang verschaft tot tal van nieuwsgroepen, websites en weblogs van gelijkgestemden die elkaar tot ver achter de komma op de hoogte houden van nieuwtjes aangaande zeezenders.

Opgeblazen ego's

Hoewel Nederland sinds begin jaren negentig vele commerciële stations telt, luistert Alting regelmatig naar een oud uurtje van pioniers als Tineke de Nooij, Willem van Kooten, Lex Harding. Zeezenders, vindt Alting, geven warmte. ,,Iedere dag hoorde je dezelfde dj's op dezelfde uren, platen werden nooit afgekraakt en je kreeg de indruk dat ze die programma's niet maakten omdat het hun werk was, maar om jou een plezier te doen. Tijdens een zomervakantie op Ameland hoorde ik Veronica voor het eerst, ik was twaalf. Daarna heb ik iedere dag geluisterd. Met Veronica bij de hand was ik nooit alleen. Het was een soort vriend. Of nee, dat is te zwak uitgedrukt, het was een verslaving. De popmuziek, de commercials, de jingles, de presentatoren zonder opgeblazen ego's: ik vond alles even plezierig. Zoiets goeds heb ik daarna niet meer gehoord.''

Hij pakt een cd uit het rek, duwt hem in zijn computer. Een lange reeks icoontjes vult het scherm: gecomprimeerde opnamen uit de tijd dat er wekelijks een popsensatie viel te beleven, de nieuwe van The Beatles, van The Rolling Stones, The Kinks, Simon & Garfunkel. Stralend luistert Alting naar Rob Out die in februari 1972 een plaatje aankondigt. ,,Dat ik hier de rest van mijn leven naar kan luisteren'', zegt hij, ,,is een geruststellende gedachte.''

Muiterij

Gezien de leeftijd van sommige aanwezigen op het schip moet er meer aan de hand zijn dan alleen zoete herinneringen aan de tijd dat de mazen in de wet nog niet gedicht waren. ,,Juist het illegale vond ik interessant'', glundert de 39-jarige John van Poortvliet op het zijdek als hij terugdenkt aan de tijd dat hij voor het eerst Radio Mi Amigo hoorde. ,,Met kunst en vliegwerk slaagde Mi Amigo er na 1974 nog een tijdje in om ondanks de nieuwe wet in de lucht te blijven. Ik hoorde dat het station werd bevoorraad vanuit Spanje. Avonturen beleven op zo'n schip en dingen doen die niet mogen: dat vond ik leuk veel leuker dan een paar uur in de week op Radio 2 naar de legale Veronica Omroep Organisatie luisteren. Als ik die oude piraten hoor, denk ik: was ik daar zelf maar bij geweest. Gelukkig kun je veel van die programma's downloaden. Ik verzamel alles waar ik de hand op kan leggen. Het hoogtepunt is ieder jaar weer de Radiodag. Daar ga ik altijd heen.''

Op zaterdag 22 oktober is Van Poortvliet er inderdaad weer bij. Hij staat in de hal van het Amsterdamse hotel Casa 400, die toegang biedt tot een zaal waar enkele honderden zeezenderfans gegevens uitwisselen en luisteren naar helden van vroeger: dj's die `het' meegemaakt hebben. `Het' staat voor populaire muziekprogramma's die uitgezonden werden onder vaak bizarre omstandigheden: dronken, of vechtend tegen zeeziekte, tegen honger en dorst, tegen bureaucratische regeltjes en muiterij, maar ook tegen verveling. Er was sprake van een bomaanslag, van een poging de Engelse verkiezingen te beïnvloeden, van sabotage, van verraad.

Van Poortvliet toont een cd'tje dat hij zojuist heeft gekocht: een middagprogramma van Radio Caroline uit 1979. Meer dan welk station ook vormt Radio Caroline met een geschiedenis van moeten stoppen en toch weer terugkomen het symbool van onverschrokkenheid, van vrije jongens die zich niet laten koeioneren door het gezag. ,,Dit programma dateert uit de tijd van vlak voordat het schip zonk'', zegt Poortvliet, 's zondags actief als dj bij Moerdijk FM. ,,Ik weet het nog goed, op 19 maart 1980 was mijn Caroline ineens weg. Een zware klap.''

Het is niet zomaar een hobby, zegt John van Poortvliet. ,,Eerder een gekte. Soms, als ik thuis uren in de weer ben geweest met mijn draaitafels en bandrecorders, vraag ik me wel eens af: zit ik niet te veel in het verleden? Maar het hééft gewoon iets. Op mijn vierde jaar speelde ik al radiootje met een kartonnen doos. Toen Radio Caroline in 1983 weer in de ether kwam, was dat een belevenis. Maar toen de apparatuur in 1989 in beslag werd genomen, was ik een week van slag. Het laat me niet los.''

De sprekers op de Radiodag komen behalve uit Nederland ook uit België en Engeland de romantiek van off shore radio deed zich in alle landen rond de Noordzee voor. En ook in Engeland streven trouwe fans naar behoud van hun REM-achtige symbolen: zeven hoogpotige platforms in de Noordzee genaamd Red Sands, een anti-luchtmacht-fort uit de Tweede Wereldoorlog dat in de roaring sixties werd gebruikt door drie pirate stations moet van de sloop worden gered.

Frans Bauer

Dankzij internet kunnen de verstokte liefhebbers onbelemmerd luisteren naar actuele stations die het zeezendergevoel in leven houden. Daarvoor is de radio te duur: de kosten voor een eenvoudige middengolffrequentie zijn altijd hoog (twintigduizend euro per maand aan muziekroyalties, ongeacht de beluistering), de inkomsten meestal laag omdat adverteerders zulke initiatieven niet met enthousiasme begroeten. Een van de nieuwe digitale stations is Mi Amigo 192, dat verwijst naar vervlogen tijden (Veronica zond jarenlang uit op 192 m.). Dat betekent dus programma's zonder strakke, `onpersoonlijke' formats en niet zelden met een hoog Frans Bauer-gehalte. En veel Gouwe Ouwen natuurlijk. In Hotel Casa 400 draaien dj's van Mi Amigo 192 Born to be wild met een vanzelfsprekendheid alsof Steppenwolf het nummer nog maar net heeft uitgebracht, en niet 37 jaar geleden.

Sinds kort biedt Mi Amigo 192 podcasting aan, zodat programma's ook uit het zeezenderverleden via mp3-spelers te horen zijn. Daarnaast lijkt ook het verlangen om met een zendschip de zee op te gaan niet te stuiten. Zo hebben de vrije jongens van Radio Waddenzee het voornemen om volgend jaar langs de eilanden te varen en zo de vakantievierders te amuseren. ,,Geweldig vind ik dat'', roept de 48-jarige zeezenderfan Anne Korevaar op de Radiodag boven een jaren zestig-hit van The Hollies uit. ,,Dat met z'n allen midden op zee proberen te overleven blijft toch een jongensdroom. Het zoeken van je eigen weg, daar gaat het om. Ik mocht vroeger thuis niet naar popmuziek luisteren. Maar doordat ik op zaterdagen als negenjarig jochie met de slager mocht meerijden tijdens het rondbrengen van de bestellingen, leerde ik Radio Veronica kennen. De dj's en de slagerszoon maakten mij wegwijs in een verboden wereld, buiten het bereik van mijn gereformeerde ouders. Reuze spannend was dat. Nu ik wat ouder ben, wil ik alles weten over de schepen, de stroomvoorziening, de bevoorrading. Het is een extreme hobby, het houdt me jong.''

Radio-onderzoeker Hans Knot torst een grote doos de hoteltrappen af, naar de auto. In de doos zitten banden. De banden bevatten oude programma's van zeezenders die in gedigitaliseerde versie aangeboden zullen worden via het internet. Knot kijkt ernstig. Er is nog veel te doen.