`Het zijn ooms, neven en achterneven. En iedereen zwijgt'

De gevaarlijkste maffia komt niet meer uit Sicilië, maar uit Calabrië. In een stembureau werd daar vorige maand een politicus vermoord, Italië's eerste politieke moord in jaren. `De regering heeft de teugels laten vieren.'

Bijna al zijn vroegere klasgenoten heeft hij al gearresteerd. De jongen naast wie hij in de schoolbank zat, is vermoord. Officier van justitie Nicola Gratteri verplaatst zich sinds 1989 met bewaakte escorte, slaapt in een kazerne en ziet zijn vrouw en kinderen twee keer per week. ,,Zo is het leven in Calabrië en zo probeer ik iets voor de gemeenschap te doen'', zegt Gratteri, een van de meest ervaren maffiabestrijders van het openbaar ministerie in de Zuid-Italiaanse stad Reggio Calabria.

Calabrië, de punt van de Italiaanse laars, wordt in de rest van Italië het liefst als buitenland gezien. ,,Afrika'', zegt men meesmuilend. Maar sinds 16 oktober kan men in Rome, Milaan en Florence niet meer om Calabrië heen. De Calabrese maffia, de 'ndrangheta, vermoordde op die dag de vice-voorzitter van het regionale parlement, de eerste politieke moord in jaren.

Alle ogen richtten zich zuidwaarts en Italië ontdekte hoezeer het in Calabrië bergafwaarts is gegaan. Alleen al dit jaar zijn in de streek rond het Calabrese stadje Locri 26 mensen geliquideerd, zonder dat ook maar één dader is gepakt. De 'ndrangheta, zo werd duidelijk, vormt niet alleen een groot gevaar voor Calabrië, maar steeds meer ook voor heel Italië. De organisatie is in vrijwel alle regio's actief in de lokale drugshandel, in de handel op de beurs, in het onroerend goed, in het toerisme, de supermarkten, de horeca. De 'ndrangheta krijgt advies van gewiekste advocaten en financieel specialisten.

De moord op politicus Fortugno vond plaats in Locri, een lintvormig betonnen stadje aan rijksweg 106 langs de kust. Het gebeurde in een stembureau tijdens verkiezingen. Na de aanslag liep de moordenaar naar buiten, stapte in een auto en verdween. De moord is niet opgeëist, maar heeft volgens onderzoekers, politiek en pers alle kenmerken van een maffiose liquidatie. Waarom juist Fortugno is vermoord, een man met een goede naam, is een raadsel. Men vermoedt dat het gaat om een waarschuwing aan alle politici die niet wijken voor bedreigingen van de 'ndrangheta. ,,Het is een symbolische moord'', zegt Agazio Loiero, de president van de regio (een bestuurslaag tussen rijk en provincie). ,,Een frontale aanslag op de instituties'', zegt burgemeester Carmine Barbaro van Locri.

Kogelbrieven

Volgens Barbaro weet de staat haar burgers in Calabrië geen veiligheid meer te bieden. Tweeënveertig burgemeesters van gemeenten rondom Locri dreigden na de aanslag hun ontslag in te dienen als de overheid niet de noodtoestand zou afkondigen. Zij vrezen voor hun leven. Regiopresident Loiero is in kogelbrieven ter dood veroordeeld en wordt bewaakt. Burgemeester Barbaro zag drie jaar geleden zijn auto in vlammen opgaan.

Na de moord bezochten de Italiaanse president Ciampi en minister Giuseppe Pisanu van Binnenlandse Zaken het stadje Locri om hun solidariteit te betuigen. Premier Silvio Berlusconi liet zich niet zien. De weduwe van de vermoorde politicus beklaagde zich hier publiekelijk over. Regiopresident Loiero besloot Berlusconi in Rome op te zoeken om de situatie in Calabrië te bespreken. ,,Ik heb hem uitgelegd dat de moord heeft plaatsgevonden in een dramatische context. De werkloosheid is hier 27 procent. Calabrië behoort tot de drie armste regio's van Europa, de Oost-Europese landen meegerekend. Een kwart van de bevolking leeft onder de armoedegrens. Berlusconi antwoordde me dat hij veel economische problemen heeft, maar nodigde me uit een plan te schrijven. Daar zijn we nu mee bezig.''

Inmiddels heeft minister van Binnenlandse Zaken Pisanu een superprefect (een soort commissaris van de koningin) aangesteld die de strijd tegen de maffia in Calabrië moet coördineren. Langs de kustweg bij Locri staat nu om de paar kilometer een controlepost van de politie. Het zijn carabinieri die zijn ingevlogen vanuit elders in Italië. Afgelopen maandag boekte de politie in Locri een eerste bescheiden resultaat. Vier 'ndranghetisten zijn opgepakt. Ze beschikten over bazooka's en explosieven.

Kathedraal in de woestijn

Calabrië is een land van zee en hoge bergen. Dorpskernen die hemelsbreed drie kilometer van elkaar liggen, kunnen soms alleen via een slingerweg van dertig kilometer worden bereikt.

Langs de kustweg van Locri naar Reggio Calabria staan spookwijken van half afgebouwde appartementencomplexen. De snelweg Reggio Calabria-Salerno is een bouwput. Honderden miljoenen euro's zijn er de afgelopen jaren in deze weg geïnvesteerd, door het rijk en door de Europese Unie die Calabrië met zes andere zuidelijke Italiaanse regio's sinds 2001 25 miljard euro toekende voor `sociale ontwikkeling'. Maar de weg vordert met hoogstens zeven kilometer per jaar. Steeds moeten de werkzaamheden stoppen omdat een 'ndrangheta-clan geld of opdrachten eist als de wegenbouwers op zijn territorium komen. Technici vrezen dat de weg pas over dertig jaar af is.

Intussen wil de regering-Berlusconi voor bijna vier miljard euro de grootste hangbrug ter wereld aanleggen tussen Calabrië en Sicilië. Bizar, vindt regiopresident Loiero. ,,Het wordt een kathedraal in de woestijn. Eerst de snelweg en dan pas de brug, zou ik zeggen.''

Cocaïnehandel

Wie in Calabrië om een verklaring vraagt voor de spookwijken en de snelweg, hoort steeds hetzelfde woord: 'ndrangheta. Al meer dan een eeuw is Calabrië de thuisbasis van deze tak van de maffia, vertelt officier van justitie Gratteri in zijn hermetisch afgesloten en met videocamera's bewaakte kantoor.

Tot de Tweede Wereldoorlog hielden de 'ndrangheta-clans zich in de dorpen en steden vooral bezig met veediefstal en afpersingen van de handelaren in agrarische producten. De eerste grote verandering had plaats in de jaren zeventig. Om contact te krijgen met de lokale elite – de ondernemers, juristen, aannemers en bestuurders – besloten de clans ieder een vertegenwoordiger af te vaardigen naar de lokale vrijmetselaarsloges. Het was de tijd van de aanleg van de eerste, nog smalle snelweg Salerno-Calabria. Ook het treinspoor werd verdubbeld. Allemaal publieke werken waarvan de aanbesteding uiteindelijk via onderaannemers bij de 'ndrangheta terecht kwamen. De politici kregen er steekpenningen voor en de clans verdienden aan de projecten die telkens veel duurder uitvielen dan aanvankelijk gepland.

In de jaren tachtig ontdekte de 'ndrangheta een nieuwe inkomstenbron: het ontvoeren van familieleden van rijke industriëlen uit Noord-Italië. Soms hielden ze wel vijftien personen tegelijk gegijzeld. Het zo verdiende geld is in de drugshandel geïnvesteerd. De eerste drugstransporten kwamen uit Turkije en Libanon: heroïne en hasj. Maar een jaar of tien geleden heeft de 'ndrangheta haar activiteiten verlegd naar Colombia en de cocaïnehandel.

Sindsdien zijn de inkomsten en macht van de 'ndrangheta exponentieel toegenomen. Schattingen over de jaaromzet van de 112 clans lopen uiteen van 3,6 miljard (volgens de regio Calabrië) tot 36 miljard euro (volgens het onderzoeksinstituut Eurispes). Volgens de onlangs gepensioneerde hoogste maffiabestrijder PierLuigi Vigna is de 'ndrangheta inmiddels machtiger dan de veel bekendere Siciliaanse maffia of de Napolitaanse camorra en strekt haar macht zich uit tot ver buiten Italië. De 'ndrangheta controleert de internationale cocaïnehandel en is actief in meer dan twintig landen, waaronder Australië, Rusland, Spanje, Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Turkije, België, Zuid-Amerika, de Verenigde Staten en Canada. ,,In Nederland is de organisatie actief in de distributie van cocaïne die uit Colombia aankomt'', zegt officier van justitie Gratteri. ,,Naar schatting 20 tot 30 procent van de aanvoer uit Colombia loopt via Nederland. De rest, 70 tot 80 procent, via Spanje waar de organisatie ook zeer actief is in het vastgoed.''

Op de vraag hoe de 'ndrangheta zo heeft kunnen groeien, wijst de centrum-linkse president van de Calabrië met beschuldigende vinger naar de centrum-rechtse regering-Berlusconi. ,,De regering heeft de teugels laten vieren.'' Twee jaar geleden verleende de regering een generaal pardon aan belastingontduikers en een jaar geleden aan mensen die illegaal huizen bouwden. ,,Dat waren verkeerde signalen.'' Loiero wijst ook op het feit dat de regering de procedure voor het verzamelen van belastend bewijs in het buitenland heeft bemoeilijkt – volgens critici van Berlusconi omdat hij onder een aanklacht wegens belastingontduiking uit wilde komen. Verder zijn de straffen voor boekhoudkundige fraude verlaagd.

Officier van justitie Gratteri onderschrijft de analyse van Loiero. Maar volgens Gratteri heeft niet alleen de huidige regering schuld maar ook van de daaraan voorafgaande centrum-linkse kabinetten. Hij doelt vooral op de volgens hem zeer schadelijke wet die het openbaar ministerie dwingt vaker schikkingen te accepteren. ,,Hierdoor kan een straf van twintig of dertig jaar worden teruggebracht tot zeven jaar. Als iemand zich vervolgens goed gedraagt in de cel, kan hij jaarlijks nog eens drie maanden strafvermindering verdienen.''

Aartsengel Michael

In Calabrië is de hoop gerezen dat de moord op politicus Fortugno tot een omwenteling zal leiden. Het publieke verzet tegen de 'ndrangheta is veel groter dan tien jaar geleden. In Locri hebben jongeren van de middelbare scholen verschillende malen tegen het ongestraft moorden geprotesteerd, met op een spandoek de uitdagende slogan: `En vermoord ons nu maar allemaal'. Leerling Saverio Stilo van het Ivo Oliveti-lyceum in Locri: ,,Al die moorden doen de wereld denken dat wij in Calabrië allemaal maffia zijn. Maar de meeste mensen zijn van goede wil.'' De jongeren willen een toekomst in Calabrië en niet na hun studie naar Noord-Italië hoeven verhuizen om werk te vinden, zegt hij.

Maar Stilo is realistisch. ,,Wij kunnen niet voor een omwenteling zorgen'', zegt hij. ,,Onze macht is beperkt. Onze plicht is naar school te gaan. Door ons publiekelijk te verzetten tegen de 'ndrangheta nemen wij nu al een verantwoordelijkheid op ons die eigenlijk aan de bestuurders en de politie toevalt. Zij moeten het moorden stoppen.''

Volgens officier van justitie Gratteri is het vinden van moordenaars in Calabrië heel moeilijk. ,,De 'ndrangheta heeft een grote controle over het gebied. Ook zij die de 'ndrangheta niet steunen, zwijgen. Ze zijn bang.'' Die omertà, de zwijgplicht, is de grote kracht van de 'ndrangheta. ,,Het zijn allemaal ooms, neven, achterneven van elkaar en die verraden elkaar niet.'' Dat is volgens Gratteri ook de reden dat de Colombiaanse drugskartels liever zaken doen met de 'ndrangheta dan met de Siciliaanse maffia, die nogal eens last heeft van spijtoptanten.

Clanleden zweren trouw terwijl ze een druppel bloed uit hun vinger laten lopen en een foto van de aartsengel Michael verbranden, de beschermheilige van de 'ndrangheta. Ze begaan een misdrijf om hun moed te tonen en klimmen zo langzaam op van loopjongen tot beheerder van een territorium. Ze worden minister van oorlog van een clan, minister van financiën of boss, capobastone. Dat er elk jaar een aantal clanleden wordt gearresteerd of vermoord, calculeert een 'ndrangheta-clan in. Een 'ndranghetist blijft een 'ndranghetist tot zijn dood. Hij doet het niet eens voor al het geld dat hij verdient, maar voor de macht. Controleren is leuker dan met iemand naar bed gaan, is een Calabrees gezegde. Gratteri: ,,'Ndranghetist zijn betekent het ademhalen in een dorp controleren. Bepalen wie de burgemeester is, bepalen welk bedrijf wiens huis mag bouwen, bepalen wie de technische dienst van de gemeente mag leiden. Een 'ndranghetist kiest en laat kiezen. In veel dorpen hier controleert de 'ndrangheta 20 procent van de stemmen en dat is genoeg om de balans naar centrum-links of centrum-rechts om te laten slaan.''

Dit maakt het niet alleen moeilijk om moorden op te lossen, maar ook om politiek te bedrijven. Volgens regiopresident Loiero weet je als bestuurder lang niet altijd of je met een maffioos of een eerlijk persoon te maken hebt. ,,Als ik in de bergdorpen kom (waar de 'ndrangheta erg actief is), word ik gekust door mensen die naar me toe komen. Een mooi gebaar. Maar ik weet niet wie ze zijn, wat ze willen of aan wiens kant ze staan.''

Het is volgens Gratteri niet eens altijd zo dat de politicus om de stemmen van de 'ndrangheta vraagt. ,,Heel vaak bieden de clans hun stemmen aan, terwijl een politicus dat misschien helemaal niet wil. De macht van de 'ndrangheta is zo groot dat ze ook politici die ze niet heeft gesteund tijdens de verkiezingen, onder druk kan zetten en om gunsten kan vragen.''

Het nieuwe regiobestuur van Calabrië probeert sinds mei die macht te breken en wellicht was de politieke moord op Fortugno hier een reactie op. Om met een schone lei te beginnen heeft de regio alle zestig directeuren van provinciale en regionale dienstverlenende instanties ontslagen die het vorige bestuur nog net voor haar vertrek had aangesteld. Veel regiotaken op het gebied van toerisme, landbouw en publieke werken worden gedelegeerd naar de provincies en de steden. Hiermee wil de regio voorkomen dat de 'ndrangheta door één ambtenaar te intimideren een groot publiek budget kan controleren. Ook de `ecomonsters' wil Loiero aanpakken, de gebouwen die illegaal zijn neergezet langs de kust en het landschap verpesten. Verder zal de regio in alle strafzaken tegen de 'ndrangheta als civiele partij schadevergoeding vragen wegens de slechte naam die de misdadigers Calabrië bezorgen.

Maar, zo beklemtoont Loiero, zonder goede controle in het gebied zal het niet lukken om de 'ndrangheta te verslaan. Er is extra politie nodig en daders moeten worden opgespoord. Daarnaast moet de overheid werk creëren in Calabrië. En dat is niet gemakkelijk in een gebied waar nu volgens de voorzitter van de regionale werkgeversorganisatie Filippo Callipo tachtig procent van de ondernemers wordt afgeperst en meer bedrijven sluiten dan er bij komen. ,,In deze omstandigheden onder druk van permanente chantage doorgaan met ondernemen is werkelijk onmogelijk'', zo zei Callipo herhaaldelijk in de Italiaanse pers. ,,We zijn allemaal bang.'' Vele ondernemers zijn vertrokken, en in 2004 verlieten volgens hem ook 10.000 afgestudeerde jongeren Calabrië om elders een veilige en zekere baan te zoeken.

Gevangeniseilanden

Op de vraag of er eigenlijk nog wel Europese hulpfondsen naar zijn ontspoorde regio moeten worden gestuurd, antwoordt Loiero: ,,Wat wilt u dan, de mensen aan hun lot overlaten? We moeten de geldstromen gewoon beter controleren en meer werk creëren.''

Officier van justitie Gratteri betwijfelt of het zal helpen dat er nu meer agenten uit het noorden naar Calabrië komen. ,,Ik hou niet van noodmaatregelen. Het is een oplossing van de jaren vijftig.'' Hij opteert voor structurele en strenge maatregelen. Er moet meer werk komen. Kinderen moeten van 's morgens vroeg tot 's avonds laat naar school, zodat ze zo weinig mogelijk door hun maffiose families worden aangestoken. En de voormalige gevangeniseilanden langs de kust van Italië moeten worden heropend. ,,Dat zijn hele mooie eilanden. Daar sturen we de criminelen heen. We geven ze zaden, erwten en bonen. Als ze werken, kunnen ze eten. Ik ben voor een eerlijk proces en tegen martelen. Van mij mogen er zoals nu veertig rechters per rechtszaak kijken of alles netjes verloopt. Maar als iemand schuldig wordt bevonden, moet het wel afgelopen zijn en moet er een strenge straf volgen. De overheid moet het voorbeeld geven en dan volgt de bevolking, niet andersom.''

Het probleem is oplosbaar, meent Gratteri, maar zoals bij iedereen sluimert ook bij hem de twijfel. ,,We lopen het risico in cabaret te blijven steken als we het weer laten bij praten en congresseren over het probleem.''

De 'ndrangheta, erkent iedereen, wordt alleen maar rijker en machtiger. De officieren van justitie in Reggio Calabria en Catanzaro (de hoofdstad van Calabrië) hebben ruzie over de juiste aanpak van de criminelen en beschuldigen elkaar van corruptie. Het regiobestuur maakt plannen om de situatie in Calabrië te verbeteren, maar het is de vraag of de regering in Rome het geld en de politieke wil heeft om die voorstellen te financieren.

Weesgegroetjes

Op het kerkhof van Locri blijkt dat ook van de ooit zo machtige katholieke kerk geen oplossing verwacht hoeft te worden. Het is Allerzielen. Bij een graf met gele bloemen staat een vrouw in het zwart met haar moeder. ,,Hier ligt mijn man. Hij is in mei vermoord'', is alles wat ze wil zeggen.

In het tempeltje waar de geliquideerde politicus Fortugno is begraven onder een fresco van een ten hemel varende engel, is het rustig. Alsof zijn dood al is aanvaard. Bisschop GianCarlo Maria Brigantini spreekt op het kerkhof ter gelegenheid van Allerzielen. Een paar honderd mensen zijn naar hem komen luisteren, voornamelijk vrouwen. ,,We moeten ons niet overgeven, maar aangemoedigd door onze jongeren de kracht van ons geloof herwinnen'', aldus de prelaat.

En dan zijn advies. ,,Ik blijf het belang herhalen van drie avondlijke weesgegroetjes met de familie. En leg het evangelie op tafel en lees er elke dag iets uit. Dat doe ik ook. Dat is heel belangrijk, anders gaat alles schuiven.''

Bij een benzinestation verderop helpt een vriendelijke man zijn klant. Ongevraagd houdt hij een loflied op zijn streek. ,,Waar heb je nu zo'n zon en zo'n blauwe lucht. Het is november en nog draag ik korte mouwen.''