Het sterrenactivisme van Marco Borsato

Steeds meer sterren zetten zich in voor politieke doelen, maar nog `altijd te weinig', zegt zanger Marco Borsato tegen diplomatiek redacteur Robert van de Roer. Borsato, de gedreven goodwill ambassadeur voor War Child, vindt het `een gemiste kans' dat Nederland geen eigen versie van Live 8 organiseerde. `Ik probeer te peuteren aan de bewustwording van de samenleving.'

Dne stem van Marco Borsato (38) slaat bijna over. Nederlands succesvolste zanger vertelt over zijn reizen als goodwill ambassadeur voor War Child naar Kosovo, Ingoesjetië, Sierra Leone, Eritrea en Afghanistan. En over zijn ontmoeting met een twaalfjarige kindsoldaat in Sierra Leone. De jongen ,,moest'' na verkracht te zijn onder dwang van een rebel zijn beste vriend vermoorden omdat hij anders zelf werd omgebracht. ,,Hij was bang voor de nacht en bang voor het zwarte schoolbord omdat hij overal het hoofd van zijn vriendje zag. Ik was er compleet van in de war. Het denderde door mijn hoofd. Je komt een kind tegen dat eigenlijk een moordenaar is. Maar het is ook een kind van twaalf dat een tekening maakt en naar mij toekomt en met zijn kinderlijke ogen aan mij vraagt: `Vindt u het mooi?' Een kind dat trots en verdrietig is, en zich schaamt voor wat er gebeurd is. Ik worstelde er heel erg mee dat een samenleving zo kan worden ingericht, mensen zo gedrogeerd kunnen worden en dat zoveel sociale druk op ze kan worden uitgeoefend dat ze tot dit soort dingen in staat blijken.''

Acht jaar nu is Marco Borsato goodwill ambassadeur voor War Child, de organisatie die psychosociale hulp biedt aan kinderen in oorlogsgebieden. En als het aan hem ligt, blijft hij het voor altijd. Wat U2-zanger Bono is voor de wereld, is hij voor Nederland: leider van het groeiend aantal sterrenactivisten, beroemdheden die zich inzetten voor politieke doelen.

,,Het is een onderdeel van mijn werk geworden'', zegt de zanger. ,,Ik heb zoveel moois gekregen van de maatschappij. Ik wil graag iets terugdoen. Die morele plicht leg ik mezelf op. Ik sta op een zeepkist om een boodschap uit te dragen waardoor misschien meer mensen interesse gaan tonen voor het werk van War Child.''

Borsato spreekt over War Child als ,,wij'' en gebruikt diplomatiek jargon als ,,head of mission'' en ,,safety briefing''. Hij wil niet ,,in en uitgevlogen worden voor het leuke plaatje'', ,,deelnemen aan dikke lunches en zware diners'' of alleen geld binnenhalen. Hij reist naar de regio, ruimt tijdens zijn concerten plaats in voor War Child, doet mee aan sponsoracties zoals bedienen in een restaurant of regelt drie bedrijfsauto's voor de organisatie.

Onlangs was hij meezingend gastheer tijdens het derde Friends for War Child concert in een uitverkocht Ahoy', waar Nederlandse artiesten belangenloos optraden [en dat RTL 28 december uitzendt op televisie]. Op videoschermen vertelden joodse en Palestijnse kinderen over opgroeien zonder haat. In de catacomben onderhield Borsato zich gedreven met twee directeuren van vredesorganisaties: de joodse Melisse en de Palestijn Noah, goede kennissen van elkaar. ,,Absurd dat Noah twee passen nodig heeft om Melisse te kunnen bezoeken!'', riep hij uit. Even later, onder groot gejuich van de 10.000 aanwezigen, presenteerde hij de twee als de ,,echte helden van vanavond'' op het podium, voor een boodschap van verzoening.

Zijn volgende reis, naar Oeganda deze maand, is op de valreep afgelast wegens de onveiligheid ter plekke. Borsato betaalt zulke trips voor War Child zelf. Net als de rest van de organisatie reist hij `economy' en slaapt hij ,,in hotelletjes van anderhalve dollar''.

KINDERZIEL

War Child, actief in dertien landen, gebruikt bij haar psychosociale hulp creatieve middelen zoals muziek, dans, toneel, sport, spel, tekenen of schilderen. Wekelijks werkt de organisatie met zo'n 15.000 van naar schatting vele miljoenen kinderen die psychisch beschadigd zijn door oorlogservaringen.

,,Het is een utopie om te denken dat wij een kind de oorlog kunnen laten vergeten. Ze hebben vaak dingen gezien die voor volwassenen al bijna niet te bevatten zijn: soldaten die met tanks over mensen rijden of veertig mensen opsluiten in een huis en dat in brand steken'', zegt Borsato. ,,Maar we geven ze wel een betere kans op hun verdere ontwikkeling. Leraren en ouders bevestigen dat. Dankzij War Child zijn duizenden kinderen beter af. Onze hulp verspreidt zich als een soort olievlek. In Eritrea werd het zelfs opgenomen in het schoolsysteem. In Afghanistan gebeurt dat ook.''

Ook ,,peacebuilding is een heel belangrijk onderdeel'', zegt hij. ,,We brengen kinderen van verschillende etniciteiten weer samen, zoals in Bosnië, om muziek te maken en vriendschappen te sluiten. Dat is heel moeilijk, maar niet onmogelijk. We zien dat ook in Sierra Leone, bij voormalige kindsoldaten die soms gedwongen werden om familieleden of mensen uit hetzelfde dorp te vermoorden. Door peacebuilding worden ze weer opgenomen in gezinnen en verenigd met kinderen tegen wie ze, vaak onder invloed van drugs of geweld, hebben gestreden. Een kinderziel is snel beschadigd, maar heeft ook veerkracht en is heel flexibel. Dat is het mooie en hoopgevende aan ons werk.''

Hij toont een van zijn foto's uit Eritrea: kinderen die schilderen op levensgrote vellen papier. ,,Dit is iets waar ik blij van word. Dit vinden ze geweldig om te doen. We vragen kinderen af en toe iets te tekenen of te schilderen waar ze blij van worden: hoe ziet jouw ideale wereld eruit? Dan tekenen ze vaak dingen die ze nog nooit hebben gezien: palmbomen of vredesvogels. Daardoor leert het kind weer een beetje in contact te komen met zichzelf. Velen zijn geblokkeerd en kunnen zich niet concentreren. Soms vragen we ze ook te tekenen of schilderen waar ze bang voor zijn. En dan zie je ze de meest gruwelijke dingen tekenen, die verzin je niet.''

Ook beschilderen de kinderen, als oefening, elkaars gezicht. Borsato laat een foto uit Sierra Leone zien, waarop een zwart meisje, met littekens van een hakbijl in haar hoofd, zijn gezicht beschildert. ,,We leren kinderen op een gecontroleerde manier bij hun emotie te komen. In dit geval ben ik die witte man die op bezoek komt. Maar als jouw gezicht beschilderd wordt, moet je toch een stukje vertrouwen geven aan de ander. Zo leer je een kind om de ander te vertrouwen.''

Na een reis doet Borsato bij wijze van debriefing zijn verhaal aan een psycholoog of medewerker van War Child. ,,In die gesprekken schiet ik regelmatig vol.'' Met onvaste stem vertelt hij over het 14-jarige Tsjetsjeense meisje Zaira. ,,Als je een kind hoort praten over dat ze haar broertje naar haar toe ziet komen, en haar broertje roept: `Ze hebben op pappa geschoten, ze hebben op pappa geschoten.' En je loopt als broer en zus het veld in, en je ziet daar je vader liggen. En je ziet dat ze hem hebben vermoord door een hele mitrailleur op hem leeg te schieten, dan zeg je eigenlijk niet alleen: jij mag niet bestaan, maar dan wil je hem ook nog tot in lengte van dagen vernederen. Als zo'n kind dan een uur lang op haar dode vader ligt, kun je je een beetje voorstellen met wat voor verhalen we te maken krijgen.''

Er zijn ook ,,succesverhalen''. ,,Ik heb een moeder ontmoet die mijn voeten kuste. Wie ben ik dan, je voelt je zo klein. Ze zei: dank dat mijn kind bij jullie in het programma mocht. Want het heeft drie maanden niet tegen me gesproken en het praat weer. Het meisje kwam naar me toegelopen en vertelde me dat ze niet meer bang was voor de helikopters die overvlogen.''

TÉGEN OORLOG

Heeft hij invloed? ,,Ik ben maar een klein radertje in het wiel van War Child. Maar iederéén heeft invloed. Ik overschat mijn rol zeker niet, maar je moet ook je eigen kracht niet onderschatten. Al helpen we maar één kind, is het nog de moeite waard. Ik heb kinderen ontmoet van twaalf, dertien, veertien jaar, die zeiden: als er iets van mij wordt, dan wil ik iets terugdoen voor mijn land. Dat zegt mij dat er hoop is.''

Borsato zingt in `De Speeltuin' de tekst: `Ook al ben je uit de oorlog, gaat de oorlog ooit uit jou?' Hoe zit dat met hemzelf? ,,Het zal mij nooit meer loslaten.'' Hij voelt zich ,,een wijzer mens'' door zijn activisme. ,,Het heeft mijn blik op de wereld verruimd. De wereld is groter dan Nederland alleen.''

Doorgaans laat ambassadeur Borsato zich nooit uit over politiek. War Child is een onpartijdige organisatie. Maar na enig aandringen geeft hij toch enkele ,,persoonlijke meningen''. Zo is de Joegoslavische ex-leider Milošević ,,geen vriend van me'', wegens diens etnische zuiveringen in Bosnië en Kosovo. En hij is tegen de oorlog in Irak. ,,Ik geloof niet dat dat nou een van de meest briljante oplossingen voor dit conflict was. Misschien heeft het wel een potentieel volgend conflict in de hand gewerkt. Ik ben principieel tegen oorlog.''

Soms kan oorlog toch nodig zijn om dictators weg te krijgen? ,,Als je in de wereldgeschiedenis kijkt, is het geen enkel volk gelukt om de wereld te overheersen. Het is de Romeinen niet gelukt, de Grieken niet, Adolf Hitler niet'', zegt Borsato. ,,Ik geloof dat mensen zich niet zullen en willen laten onderdrukken. Ik geloof niet in de absolute noodzaak van oorlog. Oorlog heeft in veel opzichten soms processen versneld, maar het is niet dé oplossing.'' Die overtuiging dankt hij aan zijn confrontatie met ,,heel veel leed''.

Borsato is bezorgd dat de aandacht voor de wereld vermindert in Nederland, dat erg met zichzelf bezig is, zoals met de integratie van allochtonen. ,,We kunnen constateren dat de aandacht voor de internationale zaak afneemt. Wij liepen altijd redelijk voorop. Maar het lijkt alsof Nederland aan het tellen is waar het nog minder kan.'' Hij maakt zich zorgen over het buitenlands beleid, ontwikkelingssamenwerking en de ,,inzet van vredestroepen''. ,,Na het Srebrenica-debacle lijken we daar wel overdreven voorzichtig mee. Ik begrijp alle mitsen en maren. Maar ik zou graag zien dat we de rol die we hadden, blijven vervullen.''

Volgens Borsato kunnen meer beroemdheden in Nederland zich inzetten als ambassadeur, net zoals Paul van Vliet en Monique van de Ven dat nu zo ,,ongelooflijk goed en integer'' doen voor UNICEF. Het zijn er nu nog ,,altijd te weinig'', zegt hij. ,,Natuurlijk probeer ik collega's te stimuleren.'' Hij vind het ,,jammer en een gemiste kans'' dat Nederland in juli geen eigen versie van Live 8 had, het wereldwijde concert voor hulp aan Afrika.

Borsato verklaart de toename van het sterrenactivisme ook door het falen van de politiek. Hij ziet een ,,vacuüm'' in de politiek waarin ,,charismatische mensen zouden moeten opstaan en duidelijke taal zouden moeten spreken''. ,,We hebben er te weinig. De Van Mierlo's, Paul Rosenmöllers maar ook iemand als Marijnissen zijn de mensen met charisma die vanuit het hart spreken. De mensen die een partij hebben opgericht, spreken nog vanuit een drive.''

Kortom, Marco Borsato ontsnapt dankzij War Child even aan het ,,oppervlakkige gedoe'' van de showbusiness en komt in aanraking met de echte werkelijkheid? ,,Zo zou je het kunnen zeggen. Ik heb niet de illusie dat ik de wereld kan verbeteren. Maar ik probeer wel te peuteren aan de bewustwording van politici, beleidsmakers en de rest van de samenleving én het oorlogsleed van kinderen zoveel mogelijk te verzachten.''

BORSATO-INTERVIEW OP TV EN WEBSITES

ROCKDIPLOMATIE: Dit artikel is een bewerking van een publiek tv-interview met Marco Borsato door Robert van de Roer, op uitnodiging van het Vredescentrum van de Technische Universiteit in Eindhoven. De zanger geeft daarbij ook een fotopresentatie. Het gesprek en een lezing van Robert van de Roer zijn te zien op het digitale VPRO-themakanaal Holland Doc en de websites www.nrc.nl. en www.hollanddoc.nl. Uitzendtijden op Holland Doc zijn vandaag om 13.00 en 20.00 uur. En zondag om 20.00 uur. De dagen daarop zijn er nog herhalingen.