De aandeelhouder heeft gewonnen, en nu?

Aandeelhouders kregen meer macht, nu gaan ze die gebruiken. De bestuurder: ,,Angst regeert''. De hoogleraar: ,,Het is één groot theater''. De belegger: ,,Hier heb ik jarenlang op gehoopt''.

Er komt een tijd dat de Nederlandse captains of industry met weemoed zullen terugdenken aan de Vereniging van Effectenbezitters als kritische aandeelhouder, voorspelde directeur Peter Paul de Vries enkele maanden geleden.

Zijn voorspelling lijkt nu al te zijn uitgekomen. De topman van informatiebedrijf VNU vertrekt na een harde confrontatie met Amerikaanse beleggers. Beleggers die doof waren voor inhoudelijke argumenten, zei de top. Maar de beleggers kregen wel hun zin: geen overname door VNU, maar extra dividend. Het bestuur van CSM, producent van voedingsingrediënten, kan zijn borst natmaken. Een groep Angelsaksische aandeelhouders liet deze week ook daar weten ontevreden te zijn.

Met VNU heeft Nederland zijn eigen Deutsche Börse: bij de beursorganisatie van Frankfurt torpedeerden Angelsaksische beleggers eerder dit jaar overnameplannen van de directie. Weg bestuursvoorzitter, hallo superdividend. Greed is good, zei speculant Gordon Gekko in Oliver Stone's film Wall Street. Maar gaan de agressieve beleggers niet te veel op de stoel van de ondernemer zitten?

,,Dat is inderdaad de vraag bij zulke acties'', zegt Rob Pieterse, voormalig bestuursvoorzitter van Wolters Kluwer. ,,Het grote bezwaar van aandeelhouders is dat het vaak aandeelhebbers zijn. In mijn tijd bij Wolters Kluwer veranderden binnen een jaar alle aandelen een keer van eigenaar. Aandeelhouders die vandaag zeggen dat alles anders moet, kunnen morgen alweer na een koerswinst vertrokken zijn. Een kindje maken lukt iedereen. Een kind opvoeden is een heel ander verhaal.''

Arnoud Boot, hoogleraar ondernemingsfinanciering aan de Universiteit van Amsterdam, begrijpt de vrees van Pieterse. ,,De zorg is terecht dat ondernemingen te weinig speelruimte krijgen om hun strategie uit te voeren. Als je op dit moment aangeschoten wild bent, is je speelruimte meteen verdwenen. Dan kun je niet meer functioneren als bedrijfsleiding en moet je voor alles toestemming vragen aan je aandeelhouders. Ze luisteren niet eens meer naar je, zie VNU.''

Maar Peter Paul de Vries wijst dat van de hand. ,,Je wordt pas aangeschoten wild als je jarenlang ondermaats presteert. Dat geldt voor VNU, voor CSM en ook voor een concern als Unilever. Dit heet nu `de tucht van de markt'. Je krijgt de aandeelhouder die je verdient. De ontwikkeling bij VNU maakt mij ontzettend blij. Het is iets waar ik jarenlang op heb gehoopt. En ik verwachtte ook dat het ooit zou gaan gebeuren: dat aandeelhouders gebruik gaan maken van de rechten die ze hebben gekregen. Dat moeten buitenlanders doen. Nederlandse beleggers zijn te ingekapseld in het oude systeem.''

De rechten die aandeelhouders de afgelopen jaren in Nederland erbij kregen, zijn mede te danken aan De Vries (zie kader HBG). Hij strijdt al jaren op eenzame hoogte tegen de gevestigde orde van bestuurders en commissarissen om aandeelhouders meer rechten te geven.

Maar wie gaan er gebruik maken van de (herwonnen) rechten? De kleine aandeelhouders – de achterban van De Vries – of professionele kapitalisten die met miljarden euro's de wereld afschuimen, op zoek naar rendement?

Pieterse, die ook in de Commissie Tabaksblat zat die aanbevelingen deed voor goed ondernemingsbestuur, vindt dat de balans is doorgeslagen. ,,Natuurlijk bestaat het risico op de beurs dat je overgenomen wordt. Dat geeft gezonde druk. Maar inmiddels moet je als bestuurder continu over je schouders kijken en continu naar het koersenbord. De angst regeert. Dat kost veel aandacht.'' Hij is daarom voorstander van een vorm van bescherming onder het mom `je doet je huis toch ook op slot'. Hij ziet zelfs toekomst voor ouderwetse certificaten zonder stemrecht die een bedrijf onneembaar maken (zie kader).

Volgens De Vries is het nog veel te vroeg om te vrezen voor machtsmisbruik door beleggers. ,,Machtsmisbruik door bestuurders was het probleem. Nu komt de tegenkracht op gang. We zijn lang niet toe aan misbruik door aandeelhouders, daarvoor is het nog te veel uit evenwicht.''

Maar Pieterse is beducht voor de nieuwe beleggers. ,,De huidige omgangsvormen van grote beleggers met de leiding van ondernemingen begrijp ik niet. Ik vind het niet meer dan normaal dat beleggers eerst netjes aankloppen, hun voeten vegen en dan pas de huiskamer binnenkomen.''

Hoogleraar Boot betwijfelt of het aan de rechten van aandeelhouders ligt, die bedrijven in het nauw brengen. Volgens Boot is het een direct gevolg van overgewaaide gebruiken uit Amerika. ,,De druk komt van de financiële markten als geheel. Met een rol voor de analisten, de zakenbanken, de kredietbeoordelaars en de media. Het is één groot theater. De markten zijn wispelturig. Het is alles of niets. Met twee goede acties ben je de held. En met twee slechte acties ben je afgeschreven. Dat is zorgwekkend. Je krijgt ruimte of je krijgt het niet. Bestuurders zullen net als voetbaltrainers steeds minder lang mee gaan. Want je kan niet altijd excelleren. Gemiddeld kom je op het gemiddelde uit.''

Pieterse: ,,De zakenbank verdient aan de overname, de manager die er voor vier jaar zit, de vermogensbeheerder moet zijn doelstellingen halen. Alles begint dezelfde kant op te werken. Het resulteert in een gebrek aan innovatie en achterblijvende investeringen op de langetermijn.''

Maar volgens Boot heeft het weinig zin om je daarom te onttrekken aan de openbare kapitaalmarkten. ,,Aan de trend ontkom je niet. En ik geloof wel degelijk dat financiële markten ook de lange termijn meerekenen. De farmabedrijven worden op de beurs ongenadig gestraft als zij onvoldoende investeren in onderzoek en ontwikkeling.''