Bananen en sinaasappels tegenover elkaar in Kenia

Een referendum over een ontwerpgrondwet voor Kenia, komende maandag, gaat allang niet meer over de grondwet, maar over de regering van Kibaki.

,,Bent u banaan of sinaasappel?'', begroeten Kenianen elkaar al maanden. Het Oost-Afrikaanse land is gepolariseerd. Voor- en tegenstanders van een ontwerpgrondwet, waarover maandag in een referendum wordt gestemd, zijn in rep en roer. Voorstanders maken in de campagne gebruik van het symbool banaan, tegenstanders identificeren zich met de sinaasappel.

Voor Kenianen is een grondwet in steen geschreven, iedere belangengroep heeft geprobeerd haar rechten vast te leggen in het ontwerp. Maandenlang werden er volksvergaderingen, workshops en andere openbare debatten gehouden. De volksraadplegingen leverden geen ontwerpgrondwet op waarmee de regering akkoord kon gaan. Daarop publiceerde die zelf een ontwerp, dat in juli door het parlement werd aangenomen.

Vergeleken bij de huidige uit de koloniale tijd stammende grondwet staan er veel verbeteringen in het ontwerp. Voor het eerst worden vrouw en man gelijk gesteld en krijgen vrouwen erfrecht. Democratie en mensenrechten worden gegarandeerd, evenals het recht op dubbele nationaliteit. Menig rechtsgeleerde erkent deze vooruitgang. Kritiek op de regering is dat ze niet alle aanbevelingen gedaan tijdens de volksraadplegingen heeft gehonoreerd. ,,De regering is haar belofte om bij het referendum een door het volk geschreven grondwet aan te bieden niet nagekomen'', sniert een advocaat in de hoofdstad Nairobi. ,,Daarom ben ik sinaasappel.''

Het venijn van de politieke klasse heeft sinds het voorstel de vrije loop gehad. De bananen en sinaasappels bekogelden elkaar tijdens de politieke veldtochten door het land met modder en stenen, er vielen doden en opgewonden leiders waarschuwden voor een staatsgreep. Niet meer de ontwerpgrondwet maar een machtsstrijd tussen stammen was de inzet gaan vormen bij de campagnes. Ministers uit dezelfde regering maar van verschillende stamafkomst namen met grote passie stelling tegen elkaar. Kenianen zijn sinds lang niet zo verdeeld geweest.

De nieuwe grondwet was één van de meest gewichtige beloften van de bijna drie jaar geleden aan de macht gekomen regering van president Mwai Kibaki. Als oppositieleider had Kibaki toegezegd dat er binnen honderd dagen een nieuwe grondwet zou zijn geschreven als hij de verkiezingen zou winnen. Kibaki had kritiek op de grote macht die de oude grondwet gaf aan zijn rivaal, de toenmalige president Moi.

Eenmaal in de regering kregen Kibaki en zijn medestanders steeds meer waardering voor de grote macht die de oude grondwet een president verleent. Kibaki en zijn twee invloedrijke ministers Chris Murungaru en Kiraitu Murungi weigerden resoluut een op een volksvergadering gedaan voorstel om in de nieuwe grondwet de macht te verdelen tussen een president en een premier. Minister Raila Odinga van de rivaliserende Luo-stam had de post van premier gewild. Hij is nu de aanvoerder van de sinaasappels.

Traditionele rivaliteit tussen de twee grote stammen, de Kikuyu en de Luo, bepalen de dynamiek van het politieke machtsspel in Kenia. De bananen wensen een sterke president en een zwakke premier met een beperkte spreiding van de macht vanuit het centrum naar de regio's. In andere woorden: ze wensen een voortgaande dominantie van Kibaki's Kikuyu-stam. De sinaasappels willen een verdeling van de macht tussen president en premier en veel meer invloed voor de regio's. In andere woorden: ze willen meer invloed voor de Luo's en andere stammen, ten koste van de Kikuyu's.

De campagnes rond het referendum werden een bizar schimmenspel, waarbij de controverses over de ontwerpgrondwet inmiddels bijzaak zijn geworden en het referendum is ontaard in een algehele opiniepeiling over de regering-Kibaki. De in 2002 door Kibaki verslagen rivalen ruiken bloed. Ex-president Moi en andere hoge politici in de voormalige regeringspartij Kanu proberen Kibaki te vloeren met het referendum. De sinaasappels hebben miljoenen dollars beschikbaar voor hun campagnes en het vermoeden bestaat dat vele onder Moi door corruptie rijk geworden politici hun geheime geldschieters zijn.

De regering is gesplitst tussen bananen en sinaasappels. Al maanden vinden er geen kabinetszittingen meer plaats. Kibaki, in de regeerstijl van zijn verguisde voorganger Moi, geeft de afgelopen weken veel presentjes weg. De Maasai-stam wees hij plots het beheer over het wildpark Amboseli toe. Aan de landloze Ogiek gaf Kibaki akkers en de Turkana stelde hij een nieuw district in het vooruitzicht.

Leider van de sinaasappels Raila Odinga zei onlangs zich er voor te schamen tot de regering te behoren. Hij vertoont zich alleen nog in sinaasappelgezelschap en schuwt zijn medeministers van het bananenkamp. Omdat de politici het referendum veranderden in een uitlaatklep voor teleurgestelde burgers, bestaat er een aanzienlijke kans dat de sinaasappels het gaan winnen van de bananen. In dat geval zal Kibaki zijn geloofwaardigheid om verder te regeren hebben verloren.