Zoveel ringen aan een stam

Moris Farhi laat geen kans onbelet om te wijzen op de multi-etnische achtergrond van het Turkse volk. In de caleidoscopische roman Jonge Turk portretteert hij dertien jonge Turken die in Istanbul opgroeien, tussen 1939 en 1950. Een van hen is de dertienjarige Mustafa, een Pomaakse tiener. Zijn klas, een groep van vierentwintig jongens, vertegenwoordigt het `hele spectrum van de Turkse demografische cocktail: [...] Abchazen, Albanezen, alevieten, Armeniërs, Azerbeidjanen, Bosniërs, Circassiërs, dönme, Georgiërs, Griekse katholieken, Grieks-orthodoxen, joden, karaitische joden, Koerden, Lazen, Levantijnen, nusairiërs, Arabieren, Pomaken, inwoners van Pontos, Russen (Wit-Russen, zoals ze zichzelf liever noemen), süryani (de Syrisch-orthodoxe christenen), Tartaren, Turken en yezidi-Koerden.'

Dronken van vreugde om de pluraliteit zijn ze, de jonge jongens op de slaapzaal. Zo ook Farhi zelf, die zijn multiculturele engagement in Jonge Turk niet onder stoelen of banken steekt. Hij vluchtte in de jaren zestig uit Turkije vanwege het antisemitisme dat zijn vrijheid van meningsuiting bedreigde en werd Brits staatsburger. Het merendeel van zijn jeugdige vertellers zijn afkomstig uit Turkse minderheidsgroeperingen die, net als hij, om verschillende reden gedwongen werden hun land te verlaten: joden, Armeniërs, Grieken, Koerden. In het slechtste geval leidt het bewust gekozen perspectief ertoe dat personages politieke spreekbuizen worden van een groepering. In het beste geval levert het onstuimige, rijke en ontroerende verhalen op, én een informatieve, bijzondere en actuele kijk op de Turkse geschiedenis.

Behalve politiek speelt erotiek een belangrijke rol in het boek. Dat is temidden van alle nadrukkelijke identiteitspolitiek in Jonge Turk, een verademing – het geeft lucht en levert geestige passages op. De Tweede Wereldoorlog mag dan zijn uitgebroken, puberende tieners denken aan seks. In `Linzen in het Paradijs' bezoeken Selim en Musa met regelmaat de hamam. Regels voor toelating van jongens tot de hamam zijn er niet, het is de oordeelkundigheid van `de Deftige Tante' die daar over gaat. Deze strenge vrouw beslist dat Selim en Musa toegelaten kunnen worden omdat hun `testikels nog niet zijn gevallen'. In Duizend-en-een-nacht-achtige visioenen laten de jongens sociologische theorieën los op al het vrouwelijk schoon; aan de vorm van de vrouwelijke tepels en de beharing van de schaamstreek lezen zij de huwelijkse status, de klasse, religieuze achtergrond en seksuele honger af.

Of in een ander hoofdstuk: de erotische verhouding tussen Mustafa en zijn voluptueuze docente Suna Azade. De jongen wordt bij haar thuis uitgenodigd voor een glas raki, dat hij, als zij onverwacht in een zwarte peignoir de trap af komt zeilen, prompt omstoot. `Geeft niet. Tapijten zijn dol op raki.' Een vrijpartij volgt, waarbij zij de leeftijd van haar minnaar vaststelt door de `ringen te tellen in de stam'. De Britse Bad Sex Award ging afgelopen jaar voor deze scène aan de neus van Farhi voorbij, ten faveure van Tom Wolfe.

In de dertiende en laatste vertelling krijgt de literatuurdocent Âsik Ahmet het woord. Hij gaat in gesprek met De Dood, door hem voorgesteld als een onweerstaanbare minnares met flinke borsten, die spoedig haar benen om hem heen zal vouwen. Voordat hij zijn laatste sigarettenrook en zijn laatste levensadem uitblaast, geeft hij vijf `harde waarheden' over `turksheid'. Ahmet fulmineert tegen rabiaat nationalisme, dat schuilgaat achter termen als turkificatie of Kemalisme. `Ware turksheid betekent zich verheugen over de oneindige pluraliteit van de mens zoals we ons verheugen over de oneindige veelvormigheid van de natuur! Het betekent afwijzing van alle ,,ismes'' en ,,heden'', inclusief het begrip turksheid.'

Het zijn wijze lessen als deze die de literatuur van Moris soms al te pamflettistische trekken geven. Maar van de bevlogen docent die de Dood in de ogen kijkt, kunnen we het hebben. Het ontroert zelfs.

Moris Farhi: Jonge Turk. Over liefde en moed in het moderne Turkije. Uit het Engels vertaald door Frans van Delft. De Geus, 384 blz. €22,50

Moris Farhi treedt zaterdag 19 november op bij Crossing Border en is aanwezig bij de uitreiking van de Novib Pen Awards om 17u in Den Haag. www.crossingborder.nl