De meeste dromen zijn bedrog

Na het succes van haar boek over de onderklasse, beschrijft journaliste Barbara Ehrenreich nu de onzekerheid van de Amerikaanse middengroepen. Ook dit boek is in Verenigde Staten al een bestseller.

Jim Hannah, de neef van mijn Amerikaanse echtgenote, is onlangs door zijn werkgever in Baltimore bevorderd. Vijftien jaar was hij als computeranalist in dienst van een investeringsbedrijf. Sinds kort mag hij zich computerarchitect noemen. Niet dat hij er veel mee is opschoten. Hij is niet meer gaan verdienen, en zijn werk is nauwelijks veranderd. Toch is Jim tevreden. Hij heeft zijn baan voorlopig behouden, terwijl zijn afdeling is opgeheven. Het onderhoud aan de computers is sinds de zomer door zijn werkgever uitbesteed. Als computerarchitect maakt Hannah de nieuwecomputeranalisten wegwijs in de bedrijfscultuur.

Zijn broer, Paul Hannah, ook een computerspecialist, heeft het minder goed getroffen. Nadat hij in korte tijd twee keer was ontslagen heeft hij zich omgeschoold tot pianoverhuizer. Paul is er in salaris en prestige fors op achteruitgegaan. Maar in een opzicht heeft hij het tegenwoordig makkelijker dan Jim: hij hoeft geen toneel meer te spelen tijdens zijn werk. Baas noch klant verwacht dat hij de loodzware piano's glimlachend optilt en bezorgt.

Bij de firma waar Jim werkt gaat het er anders aan toe. Gevraagd naar de bedrijfscultuur zei hij: ,,Niemand houdt hier van ontevreden gezichten. Daar kan de leiding heel weinig begrip voor opbrengen. Het motto is: you'd better get happy als je je baan wilt behouden.'' Jim werkt, zei hij, al jaren met het gevoel `dat hij achterna wordt gezeten door een haai'. Vertaling: als hij even verslapt of niet oplet is hij zijn baan kwijt. Voor hem tien anderen, uit Amerika of India. Om die anderen voor te blijven volgt hij sinds twee jaar een avondopleiding bedrijfskunde.

Overlevingsbaan

Jim en Paul Hannah staan niet op zich. In Bait and Switch onderzoekt journaliste Barbara Ehrenreich de werkomstandigheden van de Amerikaanse middenklasse. Daarbij hanteert ze dezelfde techniek als in haar vorige, zeer succesvolle boek Nickel and Dimed: ze duikt onder in de cultuur die ze beschrijft. Als undercover journaliste beschreef ze in Nickel and Dimed hoe het is om als ongeschoolde werknemer veroordeeld te zijn tot een `overlevingsbaan' in, bijvoorbeeld, een supermarkt of een restaurant. Daar werken de losers, de kanslozen die in het universum van het Amerikaanse hyperkapitalisme één stap verwijderd zijn van de misère van de scharrelaars van de onderklasse. Ze moeten zien rond te komen van een uurloon van zeven of acht dollar, waarmee ze het hoofd net (of net niet) boven water houden.

In Bait and Switch verkent Ehrenreich de banenmarkt voor de middenklasse. Ze vergaart haar materiaal door onder haar meisjesnaam Alexander te solliciteren naar een functie in public relations. Het is, schrijft ze, een zwaardere opgave dan het ongeschoolde werk dat ze voor haar vorige project verrichtte. Dat was weliswaar lichamelijk uitputtend, maar haar bazen speelden geen mind games met haar. Nu, bij sollicitaties naar een `serieuze' baan, wordt zij beoordeeld op haar karakter; ze moet bewijzen dat ze een `winnende' persoonlijkheid heeft. Het is een zenuwslopende en, uiteindelijk, ontnuchterende opgave. Kennis doet er niet toe. Intelligentie maakt de sollicitant onbetrouwbaar of zelfs gevaarlijk en humor werkt ondermijnend. De corporate persoonlijkheid is, schrijft Ehrenreich, `meedogenloos opgewekt, enthousiast en gehoorzaam'. Hoewel, zelfs met enthousiasme kom je er niet meer. Van de sollicitant wordt recentelijk vooral passie verwacht, `een emotionele drang die net zo verterend is als romantische liefde'. Wie die passie voor de werkgever niet etaleert of veinst, kan het verder vergeten.

De achterliggende gedachte is dat de ontslagen of werkzoekende middenklasser zelf verantwoordelijk is voor de vervelende situatie waarin hij of zij (tijdelijk) verkeert, en ook zelf de mogelijkheid heeft weer uit het dal te klimmen. De winnende persoonlijkheid ligt voor iedereen voor het grijpen. Ben je de weg even kwijt, dan is er een hele industrie om je weer op de been te helpen. Bait and Switch is een verslag van Ehrenreichs vaak geestige tocht langs banencoaches, seminars, corporate bootcamps en netwerkers.

Arbeiders, schrijft Ehrenreich, `worden door lichamelijke inspanning geconfronteerd met ongelukken en uitputting'. Middenklassers kampen volgens haar `met de soms even pijnlijke gevolgen van fysieke immobiliteit. Misschien was het doel van een universiteitsopleiding [...] wel dat je leert stil te zitten en je ogen open te houden.' Dat gaat haar goed af, maar met het vinden van een baan heeft ze minder succes. Haar eerste banencoach houdt Ehrenreich weliswaar voor dat ze zich kan ontwikkelen tot een crackerjack pr-functionaris als ze maar positief denkt, maar juist dat wil niet lukken. Na een paar maanden heeft ze al last van `een minder dan winnende houding' die zich helaas ombuigt in `een neerwaartse mentaliteit'. Aan het einde van de rit, vlak voor ze zich als journaliste zet tot het schrijven van dit boek over haar avonturen, heeft ze 2000 keer gesolliciteerd en precies twee gesprekken gevoerd. Ze had wellicht kans op een pr-baan bij een militair bedrijf dat was betrokken bij de marteling van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib, maar daar voelt ze bij nader inzien niets voor.

Misschien valt haar geringe succes te verklaren door haar problemen met netwerken. De netwerker treedt vreemdelingen alleen tegemoet omdat hij er mogelijk baat bij heeft. Volgens Ehrenreich ondermijnt hij daarmee `iedere aanvankelijke solidariteit met collega banenzoekers', die door hem slechts als `bron worden gezien voor verdere contacten' of, erger nog, als concurrenten bij het vinden van een nieuwe betrekking.

Het gebrek aan solidariteit onder werkloze middenklassers zit Ehrenreich dwars, maar het verbaast haar niet. In tegenstelling tot de werknemers in supermarkten en restaurants is de middenklasse volgens haar opgegroeid met een rotsvast geloof in de Amerikaanse droom: als je hard werkt en je aan de regels houdt, ligt een onbekommerde toekomst voor je in het verschiet. Maar door de moordende concurrentie van de wereldwijde economie kunnen bedrijven zich nu alleen staande houden door steeds meer werk door steeds minder mensen te laten uitvoeren. Afslanken, afstoten, uitbesteden zijn de begrippen waarmee werknemers worden geconfronteerd, ook de middenklasse die is opgegroeid in de veronderstelling dat de Amerikaanse droom voor het grijpen lag. De realiteit is inmiddels dat geschoolde Amerikaanse werknemers eens per drie of vier jaar van baan en woonomgeving veranderen. Deze zogeheten relos verdienen over het algemeen goed, maar ze hebben geen enkele werkgarantie. Secundaire arbeidsvoorwaarden zoals pensioensopbouw behoren voor een toenemend aantal werknemers tot het verleden.

Solidariteit

De kracht van de Amerikaanse droom (iedereen heeft een vaste baan met perspectief en dus een zorgeloze toekomst binnen handbereik, als je maar wilt) wordt volgens Ehrenreich misbruikt door kwakzalvers die werklozen voorhouden dat een winnende persoonlijkheid ze er weer bovenop zal helpen. En daarmee wordt, aldus de auteur, de onplezierige werkelijkheid van een veranderd bedrijfsleven en een andere werkcultuur bewust buiten beschouwing gelaten.

Het is nuttig dat Ehrenreich de uitdijende industrie van zelfhulpboeken en -cursussen aanpakt. Het is geruststellend dat zij duidelijk maakt dat een `winnende persoonlijkheid' niet voor iedereen is weggelegd. Maar, en daarin zit de zwakte van het boek, zij is naïef als zij verwacht dat de problemen van de globalisering kunnen worden aangepakt door bij elkaar troost zoekende werklozen, in een vage en vormloze behoefte aan solidariteit. Zou het Amerikaanse bedrijfsleven dáár van karakter door veranderen?

Haar boek had aan kracht gewonnen als ze ook de andere kant van de moderne middenklasse had laten zien: de banenjagers die, tegen een steeds hoger salaris, van functie naar functie flitsen en met hun rusteloze persoonlijkheid en door permanent alert te zijn het systeem naar hun hand weten te zetten. Daarin schuilt misschien het grootste bezwaar tegen het boek: in Nickel and Dimed beschreef ze de wereld van de `overlevingseconomie' van binnenuit. Nu kijkt ze als buitenstaander naar het `corporate castle' van Amerika. Ze denkt te weten welke mentaliteit daar heerst, omdat ze enkele maanden optrekt met degenen die zijn buitengesloten en weer naar binnen willen. Maar het is een dubieuze veronderstelling dat je een goed beeld krijgt van hedendaagse Amerikaanse ondernemers door een studie te maken van de afvallers en de herintreders. Niet iedere Amerikaanse middenklasser is een slachtoffer van de risico-economie.

Barbara Ehrenreich: Bait and Switch. The (Futile) Pursuit of the American Dream. Henry Holt, 237 blz. €22,50