BVD hielp bij drukken `Dr. Zjivago'

De Binnenlandse Veiligheidsdienst speelde eind jaren vijftig een beslissende rol bij de uitgave in het Russisch van Boris Pasternaks roman Dr. Zjivago. De dienst deed dit op verzoek van de Amerikaanse CIA.

Dat staat in het boek De geheime dienst. Verhalen over de BVD van Chris Vos, Rens Broekhuis, Lies Janssen en Barbara Mounier. De auteurs baseren zich op gesprekken met BVD-agenten.

In 1958 kreeg de BVD het verzoek van de CIA om een drukker te zoeken voor de roman Dr. Zjivago van de Russische schijver Boris Pasternak. Volgens het boek gaat het om de eerste uitgave, hoewel er ook een in Italië geproduceerde Russische editie bestaat die in 1957 is gedateerd. Mogelijk klopt die datum niet. Dat jaar verscheen wel de Italiaanse vertaling, wat de allereerste uitgave van Dr. Zjivago was. Het was Pasternak niet gelukt om zijn roman in de Sovjet-Unie gepubliceerd te krijgen, waarschijnlijk wegens zijn kritische houding.

Door zijn poëzie gold Pasternak al jaren als een voorname kandidaat voor de Nobelprijs. De CIA was gebrand op een Russische uitgave omdat die de kansen op die prijs belangrijk zou doen stijgen, wat de Sovjet-Unie weer ernstig in verlegenheid zou brengen.

Een uitgave in Nederland, zo redeneerden de Amerikanen, zou de betrokkenheid van de CIA enigszins kunnen verhullen. De BVD ontving het kant-en-klare zetsel van de roman en verleidde de kleine uitgeverij Mouton ertoe het boek te publiceren. Die was daar een jaar eerder overigens nog voor teruggeschrikt, bevreesd voor haar contacten in de communistische wereld.

De Russische Dr. Zjivago kreeg een oplage van 1.160 exemplaren, geheel betaald door de CIA. Het grootste deel van de oplage werd weggegeven. Zo deelde het Vaticaan tijdens de wereldtentoonstelling in Brussel (1958) boeken uit aan Russische toeristen. In oktober 1958 kreeg Pasternak inderdaad de Nobelprijs, die hij onder druk van de Sovjetautoriteiten weigerde te aanvaarden. Pas in 1988, 26 jaar na de dood van Boris Pasternak, verscheen voor het eerst een volledige en ongecensureerde uitgave van Dr. Zjivago in de Sovjetunie zelf.