Strijd om de macht en rellen om het geld

Beleggers beklimmen de barricades. Meer topmanagers worden in een verdedigende rol gedrukt. Nieuwste victorie van rebelse beleggers: VNU.

De baas weg, het bod kapot, een ommekeer in het financiële beleid. Informatieleverancier VNU, officieel gevestigd in Haarlem maar feitelijk werkzaam vanuit New York, heeft zijn dwarsliggende grote Amerikaanse aandeelhouders op alle punten hun zin gegeven.

De overgave van de bestuurders en commissarissen van VNU illustreert de machtsverschuiving in de directiekamers. Managers worden aangevallen, beleggers willen meer invloed, meer geld, en ze willen het steeds vaker: nu.

De topmanagers in de grote, beursgenoteerde ondernemingen die met hun activiteiten, hun kennisbeleid en hun personeelsbeleid de (inter)nationale economie domineren waren decennialang soevereine leiders.

Hun aandeelhouders waren een verbrokkeld gezelschap van talloze kleintjes, die geen tijd, geen gedetailleerde kennis en geen financiële prikkels hadden om zich met het bedrijfsbeleid te bemoeien. Maar in de loop van de jaren tachtig ging dat veranderen: bedrijven waren wel groter geworden, maar grote vermogensbeheerders waren nog veel harder gegroeid dankzij de wassende stroom premies die de babyboomgeneratie opzijzette voor toekomstige pensioenen. En wie als belegger durfde te ageren en actie durfde te ondernemen kon geld verdienen, veel geld.

Financiële innovaties in de jaren tachtig stelden private financiers in staat echte giganten in het bedrijfsleven op te kopen. Kenmerkend voorbeeld: de overname voor 25 miljard dollar in 1988 van voedings- en tabaksbedrijf RJR Nabisco door wat financiële opkopers onder leiding van de firma KKR.

Met de mondialisering van de geldstromen in de jaren negentig, stroomden ook de zakelijke Amerikaanse mores over de wereldmarkt. Een met RJR vergelijkbaar bod op de Britse sigarettenfabrikant BAT mislukte nog. Maar eind 1992 opponeerden grote Nederlandse beleggers onder leiding van verzekeraar Aegon wel met succes tegen de fusie van verzekeraar Nationale-Nederlanden en NMB-Postbank. De Nationale-beleggers vonden dat zij er bekaaid vanaf kwamen. De prijs werd verhoogd.

De angstaanjagende kapitaalvernietiging na grote overnames, de beurskrach van 2001 en 2002, de boekhoudschandalen en de kennelijk ongeremde inkomstenstijging van topmanagers zorgden de afgelopen jaren voor meer beleggersrellen. Beleggers dwongen een van de iconen uit de managerskaste, Michael Eisner van amusementsbedrijf Disney, om een deel van zijn macht op te geven. Zij blokkeerden in Europa de overname van de Britse beurs door Deutsche Börse omdat zij het geldverspilling vonden en liever een extra dividend ontvingen van de Duitse beurs. De sprinkhanen komen over ons, klaagde voorzitter Müntefering van de Duitse sociaal-democraten. Zijn angst echode de angst van de RJR-werknemers, die door twee journalisten is vastgelegd in de titel van een boek over de overname: Barbarians at the gate.

En Nederland? De professionele (buitenlandse) beleggers rollen ook hier met hun financiële spierballen. Hun doel: direct rendement. Hun favoriete oplossingen om dat te bereiken: een extra dividend door de onderneming, of inkoop van aandelen, zodat de beurskoers een impuls krijgt, of een bod op de hele onderneming, zodat de aandeelhouders de overnamepremie kunnen incasseren.

Beleggers smeekten bij de rechter bijna om een bod op bouwer en baggeraar HBG. Detailhandelsbedrijf Vendex KBB koos voor een overname van het hele bedrijf om beleggers te apaiseren. Opdringerige beleggers in automatiseringsbedrijf PinkRoccade, waaronder de Nederlandse overheid, dwongen concurrent Getronics om zijn bod op Pink te verhogen. En Koninklijke/Shell Groep boog eind 2004 voor de macht van grote beleggers die het boekhoudschandaal met de olie- en gasreserves aangrepen om eisen te stellen: meer aandeleninkoop, een nieuwe topstructuur en de samensmelting van Koninklijke Olie met de Britse Shell Transport. Het blijft nog lang onrustig in de directiekamers.