De vrijheid van spandoek

Over de toelaatbaarheid van het spandoek `Rita moordenaar' kan nog worden getwist. De leuze doet denken aan `Johnson moordenaar' tegen de Amerikaanse president Johnson ten tijde van de Vietnamoorlog. Daar wordt nu trouwens liberaler over gedacht dan indertijd. Op het spandoek `Elf levend verbrand, Rita bedankt' valt zeker niets aan te merken. In de Tweede Kamer zijn debatten geweest over de politieke verantwoordelijkheid van onder anderen minister Rita Verdonk (VVD, Vreemdelingenzaken) voor de brand in de gevangenis op Schiphol. De gekozen woorden zijn een kwestie van smaak. Men hoeft het niet met de inhoud van een spandoek eens te zijn om het als gezagsdrager toch toe te laten op een Amsterdams krakerspand. Zo werkt de rechtsstaat.

Helaas dacht de Amsterdamse burgemeester Cohen daar anders over. Hij liet afgelopen week hardhandig beide spandoeken en een aantal andere teksten van het krakerspand verwijderen. Pas daarna deed minister Verdonk bij de officier van justitie aangifte wegens smaad. Dat is de omgekeerde wereld. Het grondrecht op vrije meningsuiting houdt in dat de toetsing achteraf gebeurt door de rechter. Pas een eventuele veroordeling geeft de politie het recht om in te grijpen, tenzij de openbare orde in gevaar was.

De verwijdering van de spandoeken was ondoordacht en was een uiting van de paniek die ontstond toen ten onrechte werd aangenomen dat de werkkamer van Verdonk van buiten was beschoten. Juist op zulke momenten horen gezagsdragers het hoofd koel te houden. Cohen concludeerde te snel dat de openbare orde in gevaar kwam.

Ook elders in het land zijn spandoeken met ongevaarlijke teksten weggehaald. Het gebeurt steeds vaker dat burgemeesters en politieautoriteiten de inhoud van protestdaden zonder rechterlijke tussenkomst beoordelen. De politie Haaglanden wil sinds jaren vooraf inzage in leuzen bij demonstraties. Dat geĆ¼niformeerden willen bepalen wat wel of niet mag worden gezegd, is een bedenkelijke ontwikkeling die een democratie niet past. Het is goed dat krakers in een kort geding morgen tegen justitie en de gemeenten Amsterdam en Nijmegen een verbod op dergelijk voorbarig ingrijpen eisen. Het lijkt wel of de gepassioneerde pleidooien voor de vrijheid van meningsuiting na de moord op filmregisseur Theo van Gogh door een moslimfundamentalist, zijn vergeten.

Als minister voor Vreemdelingenzaken heeft Verdonk een van de zwaarste banen in het kabinet. Het incasseren van vaak onterechte kritiek hoort ook bij die functie. Daarin verschilt de status van een openbaar optredend politicus met die van de eerste de beste burger. Ook onfatsoenlijke uitingen zijn toelaatbaar in een democratie, zolang ze niet smadelijk zijn. Verdonk heeft zelf ook baat bij het incasseringsvermogen dat ze aan moslims heeft aanbevolen. Burgers die worden geregeerd, horen zich te kunnen uiten zonder dat ze telkens het wetboek hoeven te raadplegen. Het gezag past terughoudendheid als het wordt bekritiseerd. Een paar spandoeken brengen de openbare orde niet in gevaar.