Monika Baer verhult de leegheid virtuoos

Monika Baer maakt hybride schilderijen waarin allerlei uiteenlopende motieven en stijlen met elkaar worden gecombineerd. Zoals hyperrealistisch geschilderde plakjes worst, expressieve penseelstreken en transparante verfsluiers, dwarrelende sigarettenpeuken, Jackson Pollock-achtige drippings, en symbolistische bloemen en vrouwengezichten. Het is een soort sampelen van citaten uit de kunstgeschiedenis op een manier die de postmodernistische schilderkunst van de jaren tachtig in herinnering roept.

De combinatie van vanitas-symbolen – zoals schedels, maskers en rokende pijpen of sigaretten – met heroïsche schildersgebaren verleent het werk van Baer een pathetisch karakter. In Das Grab zweeft een vrouwenhoofd met lange golvende haren als een mythische godin boven een wereld die woest en ledig is. Er hangt ook een schedel in de lucht en hier en daar duiken bloemen op in een ijle, atmosferische verfmassa van water, lucht en aarde. Het grote formaat van het doek, 190 x 300 centimeter, versterkt de theatraliteit van het werk.

Monika Baer (Freiburg, 1964) houdt van theatraliteit. In een serie werken uit de jaren negentig behandelde zij het schilderij als toneeldecor met coulissen. Er wordt een marionettenspel opgevoerd dat het leven van de jonge Mozart tot onderwerp heeft, in een ambiance van achttiende-eeuwse rococo met veel goud, roze en zeegroen. Op sommige plekken van het schilderij gaat de krullerige decoratie over in abstracte, geometrische decoratieve motieven, zoals cirkels en ovalen die naar beneden dwarrelen.

Het is een manier om het Mozartverhaal te doorbreken, om de beschouwer duidelijk te maken dat de illusionistische afbeelding uiteindelijk toch vooral een schilderkunstige compositie op doek is. De cirkels en ovalen komen in latere schilderijen in nieuwe gedaante terug, als de plakjes worst, of als kogelronde hoofden of ogen. Ook de rococo-versieringen ondergaan in recenter werk een transformatie en zien er uit als flarden van een soort transparant kantwerk.

Er spreekt nostalgie uit de schilderijen van Baer, en een verlangen naar landschappelijkheid en schoonheid. Om deze reden wordt haar werk door tentoonstellingsmakers ondergebracht bij de golf van neo-romantische landschapsschilderkunst die momenteel de musea in Europa overspoelt. Bij Monika Baer blijft het daarbij in het ongewisse of dit romantische verlangen oprecht is, of dat zij het ironiseert en de gekunsteldheid, het kitschkarakter, ervan wil laten zien.

Deze twee dingen – oprecht verlangen en het ironiseren ervan – hoeven elkaar niet uit te sluiten. Wél problematisch is, dat de citaten, motieven en stijlen nergens tot een overtuigend, samenhangend beeld komen.

Wellicht is ook dit de opzet van Baer, en wil zij de fragmentatie laten zien. Maar deze opzet mist overtuigingskracht. Dat we in een gefragmenteerde wereld leven is trouwens bepaald geen nieuws. Het gaat erom wat Baer ons hierover heeft te zeggen, en dat blijft volkomen onduidelijk. Het is alleen zinvol om elementen uit de kunstgeschiedenis opnieuw in te zetten als de kunstenaar vervolgens tot een eigen interpretatie komt, en dat gebeurt hier niet. Is het werk van Baer een vorm van kritiek op de moderne avantgarde of niet; omarmt Baer de postmoderne kitsch of juist niet?

Het toneelstuk dat Monika Baer in haar schilderijen opvoert mist scherpte en engagement. Haar verf- en stijlexercities, hoe virtuoos soms ook, blijven in een luchtledige hangen. Dit maakt dat haar schilderijen net zo bedompt en oppervlakkig zijn als de ouderwetse tafereeltjes die erop staan afgebeeld.

Monika Baer: schilderijen en werken op papier 1992-2005. In het Bonnefantenmuseum, Avenue Céramique 250, Maastricht. De expositie is nog te zien tot en met 20 januari 2006. Di-zo 11-17u. Op 25 december en 1 januari gesloten. Wel geopend op maandag 26 december. Inl.: 043-3290190, www.bonnefanten.nl