Films die zichzelf zijn - raar, ruk of retegoed

Kurt Cobain is dood, maar Daniel Johnston leeft. En misschien heeft hij zijn leven wel deels aan de getroebleerde zanger van Nirvana te danken, die in 1994 zelfmoord pleegde. Cobain liep in de maanden voor zijn dood vrijwel onafgebroken in een door Johnston getekend T-shirt rond. Een raar cartoonkikkertje stond erop, met uitpuilende ogen op steeltjes. Verbijsterd keek het de wereld in. Daardoor werd Daniel Johnston zo bekend dat ook andere mensen dan zijn ouders zich om hem gingen bekommeren.

Johnston, zanger, tekenaar, fanatiek inspreker van audio-dagboeken, creatieve geest, die al zonder drugs ver voorbij `the doors of perception' ging en onder invloed in beangstigende werelden kwam van manische depressiviteit, is de hoofdpersoon van de documentaire The Devil and Daniel Johnston van Jeff Feuerzeig. Johnston is in de muziekwereld voornamelijk een cultfiguur, maar dankzij de prijswinnende documentaire (inmiddels ook op de Oscar-shortlist terechtgekomen) wel een cultfiguur waarvan je gehoord moet hebben. Zijn hartverscheurende liedjes zijn zo briljant-eenvoudig en eerlijk, dat het beangstigend is. Als hij niet over de liefde zingt, vertelt hij hoe de duivel hem altijd op de hielen zit. In de documentaire zien we zijn verbijsterende metamorfose van nerveus-lachende jongen die de tafels bij McDonald's lapt naar de buikige grijsaard, krap twintig jaar later.

The Devil and Daniel Johnston is dit weekeind voor het eerst in Nederland te zien op het PEK Filmfestival in Den Haag, dat georganiseerd wordt door de Haagse stichting Filmstad en dat voor deze tweede editie mocht inbreken in het Crossing Border-festival. Daarmee heeft Crossing Border voor het eerst sinds zijn prille jaren weer een fatsoenlijk filmprogramma. En wat voor eentje! Er worden grenzen geslecht dat het een lieve lust is.

Zelfs de naam van het festival is uit een gelukkige cut-up van deftig-plechtig klinkende frasen ontstaan: tischePoë menteleExperi en zinnigeKunst Film. Het komt zelden voor dat een festival met zo'n duizelingwekkende verzameling betoverend-weerbarstige films als PEK, zoveel zelfrelativering heeft dat het uitdraagt dat je de films raar, ruk of retegoed mag vinden.

Er valt dus vooral veel te ontdekken in het Haags Filmhuis vrijdag en zaterdag, waar min of meer bekende namen als Roy Anderson, Sharon Lockhart en de animatiegebroeders Quay de weg banen voor kortere en lange filmpjes die geen documentaire of speelfilm willen zijn, geen experiment of publiekslieveling, kortom niets anders dan zichzelf.

Een paar hoogtepunten. Allereerst Atla van Nico Bunnik, voor iedereen die het komende Raymond Depardon-retrospectief in het Filmmuseum in één film samengebald wil zien, of tenminste Depardons woestijnfilms. En dit dan alleen maar bij wijze van aansporing om je 105 minuten te laten onderdompelen in beelden van zand. Rotszand. Zandzand. Kiezelzand. En het geluid van voeten op zand: knarsend, sloffend, vastberaden. Waar gaan die twee bedoeïenen en die blanke vrouw naartoe in de Sinaï? Doet het ertoe? Ze gaan verder, vooruit. Even zinloos als onherroepelijk. Dit is niet Waiting for Godot, dit is Going to Godot.

De beste film op PEK is trouwens een boek, geschreven door Keren Cytter: The Man Who Climbed Up the Stair of Life and Found Out They Were Cinema Seats. Haar werk werd door beeldend kunstenaar Willem de Rooij eens beschreven als een kruising tussen Fassbinder, Cassavetes, South Park en The Blair With Project. Het ontnuchterend om te zien hoe ze met kleine verstoringen van de filmische etiquette onze ideeën over wat echt is in een film en wat emotieloos, flink in de war kan brengen. Haar werk, vertoond in een `intro-respective' is vaak tragisch. Dat roept lachsalvo's op.

Zo zonderling dat hij bekeken moet worden, is ook de Indiase film A Tale Within a Tale (Kshya, thra, ghya) waarin de weg van een jongen naar school verandert in een absurdistische Hindoe-trip. Een duizelingwekkende mix van ongelijksoortige grootheden. Zo'n beetje als PEK dus.

PEK Filmfestival. 18 en 19 november 2005, Haags Filmhuis. Voor meer informatie: www.filmstad.org.