Rusland keert terug in Centraal-Azië

De leiders van Oezbekistan en Rusland tekenden gisteren een akkoord over vergaande militaire samenwerking. Rusland is terug in Centraal-Azië. ,,Zekere krachten'' – de VS – hebben het nakijken.

Een showproces en een akkoord: Moskou zette gisteren een nieuwe stap in de vorming een Euraziatische Unie en een `NAVO van het oosten'. De Amerikaanse invloed in Centraal-Azië taant.

Gisteren veroordeelde een rechtbank in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent na een showproces vijftien mannen tot lange celstraffen wegens hun vermeende rol in de volksopstand in de stad Andizjon, afgelopen mei. In Moskou tekende de Oezbeekse president Islam Karimov op datzelfde moment een akkoord dat, volgens zijn Russische ambtgenoot Poetin, leidt tot de ,,innigst mogelijke samenwerking'' op militair en economische gebied. ,,Zekere krachten'' mogen daaruit hun conclusies trekken, glunderde Karimov. ,,Stel u voor: als wij hun doelwit zijn, is Rusland hun doelwit.''

Het akkoord voorziet in wederzijds gebruik van militaire bases ,,om zonodig veiligheid, vrede en stabiliteit te garanderen''. Ook bespraken de presidenten Oezbekistans toetreding tot de Euraziatische Economische Gemeenschap (Eurasec), een tolunie met als huidige leden Rusland, Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië en Tadzjikistan.

Zo wordt de buitenlandse politiek die topspion Jevgeni Primakov eind jaren negentig tijdens zijn kortstondige premierschap voorstond, onder Poetin realiteit: tegenover de `hegemonie' van Washington stellen Rusland en China nu hun `continentale as'. Naast Eurasec onstaat er een soort `NAVO van het oosten': de veiligheidsorganisatie SCO (Shanghai Coöperation Organization), waarvan naast Rusland en China vier Centraal-Aziatische republieken lid zijn. De Russisch-Chinese as heeft de wind in de zeilen. Wervelwindtoernees van de Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie ten spijt, erkent zelfs Kirgizië, de laatste Centraal-Aziatische republiek die een Amerikaanse basis huisvest, dat Rusland op lange termijn zijn belangrijkste partner is.

Was 9/11 het signaal voor een Amerikaanse machtsontplooiing in Centraal-Azië, dan tekent 13/5 de Russische come-back. Op 13 mei richtten Oezbeekse troepen een bloedbad aan in de opstandige stad Andizjon, met mogelijk vijfhonderd slachtoffers. Zowel Moskou als Peking onderschreef zonder reserves Karimovs versie dat die volksopstand een uiting van islamitisch extremisme was.

Amerika, dat in het belang van zijn Oezbeekse luchtmachtbasis tot dan toe een oogje dichtkneep voor de grove schendingen van de mensenrechten in Oezbekistan, kon zich dat niet langer veroorloven. Het drong aan op een onafhankelijk onderzoek, samen met de EU, die sancties oplegde. Karimov wendde zijn steven daarop richting Moskou en dwingt Washington zijn Oezbeekse luchtmachtbasis te ontruimen.

De Oezbeekse dictator lijkt oprecht te geloven dat het Westen een `kleurenrevolutie' tegen hem wil ontketenen, naar Georgisch en Oekraïens model. De opstand in buurland Kirgizië in maart wekte al grote onrust onder de corrupte, ondemocratische post-Sovjet elites in Centraal-Azië. `Andizjon' was de laatste druppel: Karimov sprak in juni van westerse `scriptschrijvers en toneelmeesters'. Vorige maand verklaarde een getuige tijdens het showproces dat rebellen in Andizjon beschikten over Duitse Luger-geweren en Amerikaanse M-16`s.

Moskou wakkert de angst voor democratische agitatie in Centraal-Azië graag aan. Toch is het de vraag of Moskous belangen op langere termijn zijn gediend bij het overeind houden van dictators. De VS verliezen een militaire basis, maar herwinnen in Centraal-Azië enige geloofwaardigheid als bastion van democratie. En de `continentale as' met China kent grenzen. Rusland dreigt zo op termijn junior partner van de ontluikende supermacht China te worden.