Echte veteranen in `Ajax' van Sofokles

In een vlaag van waanzin keelt Ajax een kudde schapen. Hij is ervan overtuigd dat hij Agamennon en Menelaos doodt, zijn medestrijders bij Troje die hem niet de eer gunnen waarop hij recht heeft. Na de slachting komt hij tot inzicht. Vervolgens pleegt hij zelfmoord. De Griekse tragedie Ajax van Sofokles is een compact, meeslepend verhaal over vergeefs geweld. De herders en hun kudden staan voor de vermoorde onschuld. De Amerikaanse regisseur Peter Sellars beeldde tijdens het Holland Festival van 1987 Ajax uit als een doofstomme, reusachtige soldaat die in gebarentaal sprak. Hij stond in een bak die was gevuld met water en bloed.

Regisseur Jos Thie zoekt in zijn regie van Ajax van het Noord Nederlands Toneel eveneens een extreem standpunt: dat van de oud-strijder die in de oorlog elders het vuile werk heeft opgeknapt en die bij thuiskomst stuit op onbegrip en afkeer. Het koor bestaat uit vijf originele veteranen, voormalige soldaten getekend door een verre strijd voor vrede, in bijvoorbeeld voormalig Joegoslavië.

Het decor bestaat uit een enorme legertent met daarin zes rijen van dertien doodskisten. Jeroen De Man speelt Ajax met de grote, ontroerende kracht van een verdoolde soldaat, tragisch in zijn ontheemding. In zijn kracht komt hij tot verstilde momenten. Hij verbindt heldendom met dood, heroïek met waanzin. In een ijzersterke scène leert hij zijn jonge zoon schieten. Het lijkt een onschuldig spelletje met duim en wijsvinger als pistolen, maar het jongetje laat het spel escaleren. De echte oorlog met echte gevechten ligt gruwelijk dichtbij.

Opportunistische medestrijder Odysseus (Wouter van Oord) en de onbuigzame legerleider Agamemnon (Ruurt De Maesschalck), suggeren vriendschap in de barre strijd, maar het is eerder verraad dat zij plegen jegens Ajax. Zijn vrouw, gespeeld door Lotje van Lunteren, probeert uit alle macht Ajax van zijn zelfmoord te weerhouden. De zelfmoordscène van Ajax is trouwens een krachtig voorbeeld van de beeldende regie waarin Thie uitblinkt: Ajax wil zich in het zwaard storten, maar de verlossende doodsteek mislukt. Het is alsof het wapen weigert de held te doden.

Als de dood toch toeslaat, dan ritsen mannen in witte pakken de dode in een bodybag. Deze mannen zijn werkelijke veteranen uit Sebrenica, de Blauwe Baretten. Ze hebben geen toneelervaring, en dat maakt ze op een bijzondere manier authentiek. Ze dragen burgerkleding. Op de achterwand worden archiefbeelden geprojecteerd van Nederlandse soldaten in Bosnië, met onder meer de beruchte beelden van feestende militairen na de massamoord in Srebrenica. Sommige beelden zijn door één der veteranen zelf gefilmd. In gefilmde interviews zeggen de veteranen niet te hebben geweten wat de ,,verre strijd'' zou gaan betekenen.

Het actualiseren van klassieke tragedies is een verlangen van veel regisseurs. Het treurspel zou nooit verouderen, altijd van hier en nu zijn. Thie heeft de goede keuze gedaan door ervaren en onervaren spelers in harmonisch spel op te voeren. De taal van Sofokles geven het treurspel opnieuw zijn tijdloze betekenis. De schokkende videobeelden confronteren de toeschouwer met de actualiteit van Ajax.

Voorstelling: Ajax van Sofokles door het Noord Nederlands Toneel. Regie en bewerking: Jos Thie. Gezien: 10/11 De Machinefabriek, Bloemstraat, Groningen. Aldaar t/m 26/11. Inl. 050-3113388 of www.nnt.nl.