`Der Gerd' was voor Duitsers een kameraad

Nog één keer spreekt Gerhard Schröder vandaag als kanselier het congres van zijn SPD toe. Een bondskanselier met het imago van een volksjongen.

Een schelm neemt afscheid. Op een receptie werd Gerhard Schröder deze maand gelauwerd met een mediaprijs. Eerste zin van de laureaat: ,,U weet helemaal niet hoezeer ik deze prijs verdiend heb!''

Elders in Berlijn probeerden partijgenoten die avond een coalitie met de christen-democraten van de grond te tillen. Voorafgaand aan de eerste ontmoeting had Schröder de onderhandelaars een wijze raad gegeven: drink veel wijn. Dat kwam er niet van. ,,Weet u, het zijn zéér serieuze mensen.'' Het was zijn laatste gratis advies. In de toekomst geeft jurist Schröder alleen nog advies tegen ,,het gangbare tarief''.

Tien zinnen, drie kwinkslagen. In het land van de stijve omgangsvormen was Gerhard Schröder soms een verademing. Zijn jovialiteit was een van de geheimen achter zijn succes. Een lach, een grapje, een korte begroeting van `Meine Lieben' en het ijs was gebroken. In de volkstuin én in de conferentiezaal.

Schröder, van eenvoudige komaf, koesterde het imago van de soepele volksjongen. Voor veel Duitsers was `der Gerd' een kameraad. Voor die volkse uitstraling waren ook kiezers vatbaar die niets van zijn beleid moesten hebben. Schröder was jarenlang véél populairder dan zijn partij.

Een enkele keer vloog hij met zijn losse stijl uit de bocht. Legendarisch is nu al zijn ontsporing op de avond van de verloren Bondsdagverkiezingen, eind september. In het lijsttrekkersdebat was Schröder vol van zichzelf. Hij had de verkiezingen verloren, maar speelde de overwinnaar. De échte winnaar, tegenspeelster Angela Merkel, behandelde hij met dédain. Ik word kanselier, zei Schröder. Tegen Merkel: U wordt het niet. Uit de verloren verkiezingen boetseerde de straatvechter een grandioze onderhandelingspositie voor zijn partij. Door te herhalen dat hij had gewonnen – wat niet zo was – creëerde hij wisselgeld. Kanselier Merkel geeft straks leiding aan een kabinet waarin de christen-democraten geen meerderheid hebben.

Hij was op zijn best als hij op achterstand stond. Twee keer keerde hij de trend in verloren gewaande verkiezingen. Maar dit najaar ging het mis. Na acht verloren regionale verkiezingen moest de SPD in mei deelstaat Noordrijn-Westfalen, bastion van de sociaal-democratie, prijsgeven. Zo kon het niet langer. Schröder overdonderde partij en coalitiepartner met vervroegde verkiezingen. Een wilde sprong naar voren, die hij nu met het einde zijn politieke loopbaan moet bekopen. In Schröder schuilt ook een roekeloze speler.

Gerhard Schröder (61) gaat vermoedelijk de geschiedenis in als een middelgrote kanselier. Niet zo groot als Willy Brandt (SPD) en Helmut Kohl (CDU). Maar beslist niet onbeduidend. Hij positioneerde Duitsland als zelfbewustere acteur op het internationale toneel en hij maakte, na lang aarzelen, een begin met pijnlijke, maar cruciale sociaal-economische hervormingen.

Tegen het buitenland zei hij een keer zelfbewust `ja' en een keer zelfbewust `nee'. In 1998 zei hij `ja' tegen deelname van Duitse gevechtsvliegtuigen aan NAVO-aanvallen op Kosovo. Het was de eerste buitenlandse gevechtshandeling van Duitse soldaten sinds de Tweede Wereldoorlog. De linkervleugel van de SPD en de Groenen waren met stomheid geslagen. In het buitenland oogstte Schröder lof. Eindelijk had het land zich losgemaakt van het verleden en handelde het zoals een groot en economisch machtig westers land betaamt.

Zijn `nee' tegen de Amerikaanse oorlog in Irak was zijn meest opzienbarende standpunt. Schröder had solide argumenten. Het acute gevaar dat van Saddam Hussein uitgaat rechtvaardigt geen oorlog, er is geen plan voor een post-Hussein tijdperk, een nieuwe brandhaard in het Midden-Oosten is onverantwoord. Het was Schröder er niet om te doen Bush voor een blunder te behoeden. Hij formuleerde zijn `nee' luidruchtig en vroegtijdig op verkiezingsbijeenkomsten.

Schröder appelleerde destijds doelbewust aan twee Duitse sentimenten: de diepgewortelde afkeer van oorlog en een aversie tegen kil kapitalisme in Amerikaanse stijl. Op de marktpleinen klapte zijn aanhang braaf als hij zijn argumenten tegen oorlog voordroeg, maar hij oogstte stormachtig applaus met de opmerking: Duits buitenlands beleid wordt in Berlijn gemaakt, en nergens anders. Schröder had de Duitse ziel goed gelezen: Irak droeg in hoge mate bij aan zijn herverkiezing. Het was een briljante politieke manoeuvre.

In de Irak-controverse trad Duitsland uit de schaduw van grote broer VS. Irak was een emancipatiestrijd die de coördinaten van Duits buitenlands beleid verschoof en die nog lang nasmeulde. Ruzie met de VS, fricties met Polen, Spanje en Groot-Brittannië. Inniger banden met Frankrijk en Rusland. Schröders mannenvriendschap met de Russische president ging zover dat hij op de vraag of Poetin een ,,loepzuivere democraat'' is, volmondig `ja' antwoordde.

Onder Schröder zette Duitsland het eigen belang voorop. Samen met Frankrijk verminkte Schröder het uit Duitse optiek hinderlijke Stabiliteitspact ter ondersteuning van de euro. De belangenbehartiging was niet altijd een succes. Zo leed een lobby voor een permanente zetel in de Veiligheidsraad schipbreuk.

Na vijf jaar regeren, op 14 maart 2003, deed Schröder een gooi naar een plekje in het geschiedenisboek – en legde hij tevens de basis voor zijn politieke einde. Onder de titel Agenda 2010 lanceerde hij een sanering van de Duitse verzorgingsstaat. De Duitse economie groeit al jaren niet naar behoren. De werkloosheid is hoog. De tekorten op de begroting en in de sociale kassen groeien. De Duitse Sozialstaat dreigt langzaam vast te lopen. Economen hadden al decennia gewaarschuwd tegen het sluipende verval en een boekenkast gevuld met mogelijke oplossingen. Pas na lang aarzelen waagde Schröder de sprong. Zijn Agenda was, oordeelden economen, een bescheiden stap in de goede richting. Regelgeving die ondernemers in de weg zat werd tegen het licht gehouden, de arbeidsbureaus werden gereorganiseerd, voor werklozen werd het moeilijker om werk te weigeren. Uitkeringen gingen omlaag.

Maar Duitsland was er nog niet klaar voor. De SPD verloor non-stop regionale verkiezingen en tienduizenden leden. In de partij broeide het verzet. Eerst gaf Schröder het voorzitterschap op, dit voorjaar vluchtte hij in vervroegde verkiezingen. Schröder had de gave om met iedereen contact te leggen, maar zijn belangrijkste project kon hij niet verkopen. Niet aan het land en niet aan de linkervleugel van zijn partij.

Gerhard Schröder. Een harde politicus soms, die het risico niet schuwde en confrontaties niet uit de weg ging. Een briljante strateeg. Maar ook een politicus die lang kon weifelen. Té lang. Speler, straatvechter en baasje. En een romanticus, boterzacht. Hij kondigde zijn afscheid aan als gastspreker op een vakbondsvergadering. ,,Ik weet waar ik vandaan kom en waartoe ik behoor.'' En, met tranen in zijn ogen: ,,Ik wil graag bij jullie blijven.''